Naturalis Historia

Pliny, the Elder

Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor

Proxime[*](dist. CFW Müler p. 17.) indicari debent metalla[*](metalli R.) ferri.

optumo pessimoque vitae instrumento est,[*](est ego. om. ll. v cfr. § 135. (an est, hoc quidem? cfr. Ludewig stud. philol. Prag. III p. 45 nr. 3).) siquidem hoc tellurem scindimus, arbores serimus[*](arboref feri- muf BS. serimus dav. om. r.), arbusta tondemus[*](tondemuf BS. pone- Vda. pomeria nemus h. ponemus (-nimus v) pomaria R (?)v.), vites squalore deciso annis omnibus cogimus invenescere, hoc exstruimus tecta, caedimus saxa, omnesque[*](omnifque BS.) ad alios[*](aliaf B1.) usus ferro utimur, sed eodem ad bella, caedes[*](caedis R.), latrocinia, non comminus solum, sed etiam missili volucrique, nunc tormentis excusso[*](excuso VR.), nunc lacertis, nunc vero pinnato[*](pennato B2v.a.S. pinnae a.), quam sceleratissimam humani ingenii fraudem arbitror, siquidem, ut ocius mors perveniret ad hominem, alitem illam fecimus pinnasque[*](pennafque B2v.a.S.) ferro dedimus[*](de- dicimus V1. didic- R.de mendo cfr. XVI 1).[*](Isid. VI 9, 2.) quam ob rem culpa[*](culta VR.) eius non naturae fiat accepta. aliquot[*](aliquod B1D.) experimentis probatum est posse innocens esse ferrum. in foedere, quod expulsis regibus populo Romano dedit Porsina[*](porfina B1S. -sena dhG. -senna (pers-V) rav(H). cfr. § 29.), nominatim comprehensum invenimus, ne ferro nisi in[*](in om.B1.) agri cultu[*](cultura d(?)v.a.S.) uteretur. et tum[*](tum ll.S. cum dThv(Brot.). del. C.) stilo osseo[*](osseo inserui ex Isid. cfr. U (Quellenregister p. 11). om. ll.v.) scribere institutum[*](inftitutū BD. intutum (-utu Rh) rdahS. -utum ut v(H). -utum est ut C.) vetustissimi auctores prodiderunt. Magni Pompei in tertio consulatu[*](cof. B1. conf. B2. (cfr. XIX 24).) extat edictum[*](edicto B.) in tumultu necis Clodianae[*](glodianae R.) prohibentis ullum telum esse in urbe.[*](cfr. Plin. XXXV 146.) et ars antiqua [*](et ars antiqua ego. & tamen uiquea (-que B2) B. & tamen uita rv. (saltem etiam uita).) ipsa non defuit[*](definit h.) honorem mitiorem habere ferro quoque . Aristonidas artifex[*](artifices VR.), cum exprimere vellet Athamantis[*](athamantif Bhv. athamnis d. ada- r.) furorem Learcho filio praecipitato residentem[*](et residentis d2in ras.hv. a.G.) paenitentia[*](poenitentiamque (G. -iam v) v.a. H.),

aes[*](res VR.) ferrumque miscuit, ut robigine[*](robigine S. rub- dhv. robiginem B1V1. rvb- r.) eius per nitorem aeris relucente[*](relucente dh(?)v. -tem ll.) exprimeretur[*](exprimetur VR.) verecundiae rubor. hoc signum exstat[*](exta R.) hodie Rhodi[*](hodie rhodi BS. -ierno die rv (add. Thebis H). Thebis hodie C cum B.).[*]((cfr. Athenaeus XI 35 p. 469a. Ovid. met. XIII 683). —cfr. Isid. XVI 21, 4.) est in eadem urbe et ferreus Hercules , quem fecit Alcon laborum dei patientia inductus. videmus et Romae seyphos e ferro dicatos in templo Martis Ultoris. obstitit eadem naturae[*](natura B.) benignitas exigentis[*](exientif B1.) ab[*](ab BaS. a rv.) ferro ipso poenas[*](poene R.) robigine eademque providentia nihil in rebus mortalius[*](mortaliuf BC(S). -ibus rv(Dal.).) facientis[*](fa- cientis hman. Dal.S. -tem V. -te rv.) quam[*](quam om.h.) quod esset[*](effet BdThS. esse Va.om.R(?)v.) infestissimum mortalitati.

[*](Isid. XVI 21, 2. Serv. ad Verg. Aen. X 174.—(cfr. Aristot. mir. ausc. 48).) Ferri metalla[*](mella B1.) ubique propemodum[*](propemodo VR.) reperiuntur, quippe etiam insula Italiae Ilva[*](ilua B1v. silua a. illa r.) gignente, minimaque difficultate adgnoscuntur[*](adgnofcuntur B1D. agn- rS. cogn- v.) colore ipso terrae manifesto[*](manifefto Bv. -ta rS.). ratio[*](sed ratio v.a.S.) eadem excoquendis[*](excoquendif Bdav(D). cfr. § 166 extr. 146. -di rhJ coll. XI 231.) venis; in Cappadocia tantum quaestio est, aquae[*](aquae Bv. -ua r.) an terrae[*](terrae Bv. -rra r.) fiat[*](fiat om.R.) acceptum, quoniam perfusa Cer aso[*](Ceraso U 755. certo- ll.v.a.D.) fluvio terra neque aliter ferrum e[*](et VR.) fornacibus reddit. differentia ferri numerosa[*](innumerosa VRh.).[*](Isid. XVI 21, 3.—Verg. Aen. VIII 420. Varro ap. Serv. ad Aen. X 174. Nonius p. 21, 10 M. cfr. Lucil. fragm. III 29 (Müller).) prima in genere[*](genera VR.) terrae caelive [*](caeli- uae B.): aliae molle tantum plumboque vicinum[*](uicinius hv.a.S.) subministrant, aliae fragile et aerosum rotarumque usibus et clavis maxime fugiendum, cui prior ratio convenit; aliud brevitate sola placet clavisque caligariis[*](galligaris VRd.), aliud robiginem[*](rubi- ginem V2Rdhv.a.S. ab origine B.de mendo cfr. § 149.) celerius sentit[*](fefntit B1. fe fentit B2. (a robigine. . senescit coni. J).).

stricturae vocantur hae[*](haec B1VR. eae v.a.H.) omnes, quod non in aliis metallis, a[*](a B2ahIsid.v. ad r.) stringenda acie vocabulo inposito.[*](Isid. XVI 21, 3.) et fornacium magna[*](maxima R(?)hv.a.S.) differentia est, nucleusque quidam[*](quidam BTS. -dem rv(H). equi- dem G.) ferri excoquitur in iis[*](iif ll.S. his dhH. om. hoc loco v.) ad indurandam aciem, alioque[*](alioque BaG(S). -iquem VR. -que T. -quae v(H).) modo ad densandas incudes malleorumve[*](malliorumue B.) rostra. summa autem differentia in aqua, cui subinde candens inmergitur. haec alibi[*](alibe B1. aqua alibi v.a.G.) atque[*](aquae V. aqua d.om. Ven.) alibi[*](alibe B1. om. Ven.) utilior nobilitavit loca gloria ferri, sicuti Bilbilim[*](bilbilim BS. -in v. birbilium r.) in Hispania et Turiassonem[*](tyri iasonem a. turiasso VRdh.), Comum in Italia, cum ferraria metalla in iis[*](iif Bv(S). his rC.) locis non sint[*](funt R. fiant h.).[*](Isid. XVI 21, 2. 4.) ex omnibus autem generibus [*](generalibus R.) palma[*](prima B.sed cfr. § 95 et Isid.) Serico ferro[*](fenco B1.) est; Seres hoc cum vestibus suis pellibusque mittunt; secunda Parthico.- neque alia genera ferri ex mera[*](ex mera BB ex Isid. ex mira r. ex nimia a. eximia v.) acie[*](acie Bdav. atia (acie V2) aeta (& a R) r. an acie ita?) tenmperantur, ceteris enim admiscetur mollior complexus. in[*](in Bav. om.r.) nostro orbe aliubi[*](aliube B1. -ibi B2. (item deinceps).) vena bonitatem hanc[*](dist. S cum J.) praestat, ut in Noricis, aliubi factura, ut Sulmone, aqua ubi[*](uti v.a.S.) diximus, quippe[*](quippe—16 acies fortasse pertinent post du- rentur (v. 19). cfr. etiam Isid.) cum[*](cum in Rdhv. a. S.) exacuendo oleariae[*](oleare VRd. -res hv.a.S.) cotes[*](cotef Bhv. coctaes r. om.a.) aquariaeque differant et oleo delicatior fiat acies. mirumque , cum excoquatur vena[*](uene R.), aquae modo liquari ferrum, postea in spongeas[*](fpongiaf B2Vdv.a.S.) frangi. tenuiora ferramenta oleo restingui mos est, ne aqua in fragilitatem durentur. a ferro sanguis humanus se ulciscitur, contactum[*](contactum dahIsid.v. -tectum B. -tractum VR2. -trac R1.) namque eo celerius [*](celeriuf BIsid.S. -ius subinde rdahv(D).) robiginem trahit.

[*](Isid. XVI 21, 4. 4, 1. Lucret. VI 911.) De magnete lapide suo loco dicemus concordiaque , quam cum ferro habet. sola haec materia virus[*](uirus ll.Tav(S). cfr. § 120. 160. 177. -res d(?)hB. uim Isid. cfr. v. 10. XXXVI 128.)[*](36,126 sqq.) ab eo lapide accipit retinetque longo tempore, aliud[*](aliud Bav. aut r.) adprehendens ferrum, ut anulorum[*](acolorum VR.) catena spectetur interdum . quod volgus imperitum appellat ferrum vivum, vulneraque talia[*](tali dv.a.S.) asperiora fiunt.[*](Isid. XVI 21, 4.) hic[*](hic om.VRdh.) lapis et in Cantabria [*](can- tabri B.) nascitur, non ut[*](ut BS. om. rv.) ille magnes verus caute continua, sed sparsa bulbatione[*](bulbatione B. bull- r H cum B. bubb- v.)—ita appellant[*](appellantes scio VRa.)—, nescio an vitro[*](uitro B. cfr. XXXVI 192. ultro (-ra a) ll.dahv.) fundendo perinde utilis, nondum enim expertus est quisquam [*](quicquam VRh.); ferrum[*](ferri v.a.H.) utique inficit eadem[*](aciem v.a.H.) vi[*](ui BTH cum Gron. ut rv.).—Magnete[*](magnet B2.) lapide[*](lapidē B2. -def B1.) architectus[*](artitectus R.) Timochares[*](timocharef BS. -ohares (tym- dT) rdT. -ocrates ah. Dinochares H. -ocrates G. chirocr- v. (cfr. V 62. VII 125).) Alexandriae[*](alexandreae V. -dri d.) Arsinoes templum concamarare incohaverat[*](incohauerat ego. incola- B. inchoa- rv. cfr. XIV 61. XXXVI 75. 122.), ut in eo[*](eo BRIsid.v. ea r.) simulacrum e ferro pendere in aēre[*](in aere hIsid.v. aere VRdaS. om.B.cfr. X 111. XXXI 31. 30. XIV 12. XXXVI 118.) videretur. intercessit ipsius mors et Ptolemaei [*](tolemaei B1. -mei B2. tholomei R. tphol- V.) regis[*](regis om.hv.a.S.), qui id sorori[*](sororis uitie iussit R.) suae iusserat fieri.[*](Isid. XVI 21, 4.)— Metallorum [*](dist. ego.) omnium vena ferri largissima est Cantabriae[*](canthabriae B.). maritima[*](maritimae SJ(errore).) parte, qua[*](quam dhv.a.S.) oceanus adluit[*](alluut R.), mons praealtus[*](praerupte altus hv.a.S.)- incredibile dictu—totus ex ea materia[*](ma- terie dhv.a.S.) est, ut in am- (?)bitu oceani diximus. [*](4,112)

Ferrum accensum igni, nisi duretur ictibus, corrumpitur . rubens non est habile[*](estabile V.) tundendo neque antequam

albescere incipiat[*](incipit BS. accepta VR.de mendo cfr. § 129. 168.). aceto aut[*](ut VRd. et hv.a.G.) alumine[*](palumine B.) inlitum fit aeri[*](aeri hv. -ris ll.S. cfr. nov. luc. p. 26.) simile.[*](Isid. XVI 21, 7.—cfr. Plin. V 86.) a robigine[*](a rubigine V2av.a.S. ab origine B.) vindicatur cerussa[*](ceruiffa B1.) et gypso et liquida pice. haec est ferro[*](ferri d. temperatura hv.a.S. rerum U 756.) a Graecis antipathia dicta. ferunt quidem[*](quidam hv.a.D.) et religione quadam id fieri et exstare ferream catenam apud Euphraten[*](apoteo pratenam nam VR.) amnem in urbe[*](urbem B1.), quae Zeugma[*](zeugma Bv. zeuma r.) appellatur[*](an appelletur?), qua[*](quia V2Th.) Alexander Magnus ibi iunxerit[*](iunxerit BdTaS. -rat rH. uinxerit v. -rat C.) pontem, cuius anulos, qui[*](an (pro qui) B. ) refecti sint[*](funt B1hv.a.S.), robigine infestari, carentibus ea prioribus.

[*](Pl. iun. 36, 8–10. 86, 1. 54, 4. Diosc. V 93 extr. Celsus IV 96 (9). Scribon. 146.) Medicina[*](medicinae B.) e ferro[*](efferro B1.) est et alia quam secandi. namque[*](fecvndina quę B2.) et[*](et om.hv.a.S.) circumscribi circulo[*](circulo Bv(S) -los rH.) terve circumlato mucrone et adultis et infantibus prodest contra noxia medicamenta, et praefixisse[*](praefixiffe BG. -xe r. -xae a. -xit d. -xo h. -xos v.) in[*](in Bav. om. r.) limine evulsos[*](aeuulsos V1. -sis V2.) sepulchris clavos adversus noctumas lymphationes, pungique leviter mucrone[*](mucro- nem B1.), quo[*](que VR.) percussus homo sit, contra dolores laterum pectorumque[*](pectorumue VTh. -uel R.) subitos[*](sub- ditos Vd. -tus R.), qui punctionem adferant[*](adferantque. Bam V1. -que. Nam V2.). quaedam ustione sanantur , privatim vero canis rabidi[*](rapidi V.) morsus[*](morfuuf B1D.), quippe etiam praevalente morbo[*](morfo B.) expaventesque[*](expauescentesque hv.a.S.) potum usta[*](tusta V.) plaga ilico liberantur. calfit[*](calefit Rdhv.a.S.) etiam ferro candente potus in multis vitiis, privatim vero dysentericis.

[*](cfr. Plin. XXV 42.) Est et robigo ipsa in remediis, et sic proditur[*](proditum B.de mendo cfr. § 122. 175.)

Telephum[*](elephum VR.) sanasse[*](sanas sed (red R) ac miles VR.) Achilles, sive id aerea[*](id era a. ad aere VR.) sive ferrea cuspide fecit; ita certe pingitur ex ea decutiens gladio. sed robigo ferri[*](ferri Bdav. -rro r.) deraditur umido ferro clavis[*](clauisue B2.) veteribus.[*](Diosc. V 93. eupor..I 95. 46. 48. 168. 190. II 83. I 162. 219. 235.) potentia eius ligare, siccare, sistere[*](strin- gere h. restri- v.a.S.). emendat alopecias[*](alopetias V. -phiaf B.) inlita. utuntur et ad scabritias[*](feabritia B.) genarum pusulasque[*](puftulafque B2v.a. H.) totius corporis cum cera et myrteo[*](murteo R.) oleo, ad ignes[*](ignis R.) vero sacros ex aceto, item ad scabiem, paronychia digitorum et pterygia in linteolis. sistit et feminarum profluvia inposita velleribus[*](uel- leribus ll.v. an in uellere, utilis? cfr. XXVI 144 et nota ad XXVIII 248.), plagis quoque recentibus vino diluta et cum murra subacta[*](subacto VR.), condylomatis ex aceto[*](aceto prodest hv.a.S.). podagras quoque inlita[*](inlita BS. -tas V1Ra. illitas V2dh. -ta v.) lenit.

[*](cfr. Diosc. V 90. eupor. I 209. II 61. I 212.) Squama quoque ferri in usu est ex acie aut mucronibus, maxime simili[*](similis et Vd.), sed acriore vi quam robigo, quam ob rem et contra epiphoras oculorum adsumitur. sanguinem[*](fanguinem BaS. -emque rv.) sistit, cum volnera ferro maxime fiant. sistit et feminarum profluvia. inponitur et contra[*](contra om.R.) lienium[*](lienium BS. liconium a. lienum V2dhv. ali- r.) vitia, et[*](& BaS. om. rv.) haemorroidas[*](emoroidaf B.) compescit ulcerumque serpentia. et genis prodest farinae modo adspersa paullisper. praecipua tamen commendatio eius in hygremplastro ad purganda vulnera fistulasque et omnem[*](omnē Bav(S). -ne r Brot.) callum erodendum et rasis ossibus carnes recreandas. componitur hoc modo: propolis[*](propolis ego coll. XXII 107. Scribon. 209. pari VRdTaD (coll. XXXVI 158). pal. B.om.hv. picis H. panis J coll. XXII 138. aluminis coni. S (coll. § 149 de mendo). conici possit etiam galbani: cfr. XXIV 21 (XI 16). Scribon. 210 (vel panacis: cfr. Diosc. eupor. I 188).) oboli[*](et p. 219, 1 obolif fex B1. -lis ex Vhv.a.H. -lis et dT.)

VI,[*](duae (pro sex) H.) Cimoliae cretae drachmae[*](cimolia creta duobus, drachmis v.a.H.) VI, aeris[*](ex aere v.a.H. sex aeris—drachmae om.B.) tusi[*](tusi VRdH(D). tunsi S. tritus a. totidem v.) drachmae[*](duae ll. H. ex (del. drachmae) v.) II, squamae[*](squama v.a.H.) ferri[*](ferri Bav(S). -rreae RdTH. -rreae et V.) totidem, cerae[*](cera a.) X[*](x ego. XL B1. XI B2. ex rv. sex dTH.), olei[*](oleo hv.a.G.) sextarius[*](sextario v.a.H. (fortasse obolis x . . drachmis x .. drachmis II .... sextariis [sc. singulis]).). his adieitutr, cum sunt repurganda volnera aUt replenda, ceratum.

[*](cfr. Isid. XVI 22, 1. Plin. IV 104. VII 206. Diodor. V 38, 4. 22, 5. Strabo III 2, 9 p. 147.) Sequitur natura plumbi, cuius duo genera, nigrum atque candidum. pretiosissimum in hoc[*](in hoc ego. hoc ll. S. om.hv.) candidum[*](candidum om.hS.), Graecis[*](a graecis dhv.a.S.) appellatum[*](appellatus R.) cassiterum[*](cassityrum VRd.) fabuloseque narratum in[*](in om.BVen. cfr. XXXII 63. XXXI 17.) insulas[*](& BS. om. rv.) Atlantici maris peti vitilibusque[*](utilibufque BVen. uit. Huiusque a.) navigiis[*](nauis R.) et circumsutis corio advehi. nunc certum est in Lusitania[*](lufitaniae a. ly- sinia Vd. lis- R.). gigni et in Gallaecia[*](galacia B2. galleciae V. -ia B(edd.a. Lugd.). -lliciae (-cie a) dahIsid.(v). -Ileta R. Callaecia J coll. XXXIII 78 (item infra).) summa tellure, harenosa et coloris[*](coloref B.) nigri. pondere tantum ea deprehenditur;[*](Isid. XVI 22, 1. 2.) interveniunt et minuti calculi, maxime torrentibus siccatis. lavant eas harenas metallici et, quod subsedit, cocunt in fornacibus. invenitur et in aurariis metallis, quae alutias[*](alutiaf BS. -tia rav(Brot.). -ta dTH. elutia C cum B. cfr. XXXIII 67.) vocant, aqua inmissa eluente[*](fluente V1. lu- V2. eluenti B. -uunt hv.a.B.) calculos nigros paullum[*](paululum d.cfr. nota ad XXVIII 133.) candore variatos, quibus eadem gravitas quae auro, et ideo in calathis[*](calathis hB. -tis dVen. co- latis VRv. cutalif B. cloacis aD. om. Isid. scutulis U 757. locus nondum sanatus.), quibus aurum colligitur, cum eo rem-anent; postea[*](posita VRh.) caminis[*](caminis v. -millif B1J. -mellis da. cvm illif B2. gamellis r.) separantur conflatique in plumbum album resolvuntur.[*](cfr. Plin. XXXIII 94.—Homerus λ 25. ψ 561.) non

fit in Gallaecia[*](callaecia B1J. gallicia dav.a.B. gall///ia V. gallea R.cfr. § 156.) nigrum, cum vicina[*](uinia Vd.) Cantabria nigro tantum abundet, nec ex albo argentum, cum fiat ex nigro. iungi inter se plumbum nigrum sine albo non potest nec hoc ei[*](eifin B1. fine (f et ne in ras.) B2SJ.) sine oleo ac ne album quidem secum sine nigro. album habuit[*](habuit et VRa.) auctoritatem et Iliacis temporibus teste Homnero, cassiterum ab illo dictum.[*](Isid. XVI 22, 2.—§ 160 init.: Isid. XVI 23, 2.) plumbi nigri origo duplex est; aut enim sua provenit vena nec quicquam aliud ex sese parit[*](fe feparit (-rat B2) B.) aut cum argento nascitur mixtisque venis conflatur . huius[*](eius hv.a.S.) qui primus fuit[*](fluit V2hv. cfr. § 168.) in fornacibus liquor stagnum[*](stannum d(?)C. item infra semper. cfr. XXIX 35.) appellatur; qui secundus, argentum; quod[*](quod BV2aIsid.G. quid r. qui dThv.) remansit in fornacibus, galena, quae fit[*](fit BS. eft rv.) tertia portio additae[*](addita v.a.H (cfr. Isid.).) venae; haec[*](haec ll.v. an ac (vel haec .. dant)? cfr. Isid. et Blümneri technol. IV 150 n. 2.) rursus conflata dat nigrum plumbum deductis partibus [*](partif B.)[*](duabus ll.v.) nonis[*](nonif BS. non rBrot. del. v.) II.

Stagnum inlitum aereis[*](aereis ll. Ver.(S). -rif B2Ven. aeneis C.) vasis saporem facit gratiorem ac[*](ac BS. ad VR. aut a. et dhv.) compescit virus aeruginis, mirumque, pondus non auget. specula[*](secula VR.) etiam[*](etiam BS. quoque rv.) ex eo laudatissima, ut diximus, [*](33,130) Brundisi[*](bryndisi VRd.) temperabantur, donec argenteis uti coepere et ancillae. nunc adulteratur stagnum addita aeris candidi tertia portione in plumbum album. fit et alio modo mixtis albi plumbi[*](plumbib; R.) nigrique libris; hoc nunc aliqui argentarium appellant. iidem[*](iidem RdhLugd. id- rv(D).) et tertiarium vocant, in quo[*](quod VR.) duae sunt[*](st R.an sint?) nigri portiones et tertia albi. pretium eius inlibras[*](libras Bav. -ris r.) $X$ XX[*]($X$ XX BS. xxx rv. x. x dH.). hoc fistulae solidantur. inprobiores ad tertiarium[*](tertiarum B1V.) additis partibus aequis[*](aequi VR.) albi argentarium vocant et eo quae volunt

incoquunt[*](incoquont BJ. -cocum V. -cocunt S.). pretium[*](praetiū B. -tio V. pretia Rdhv.a.S.) huius[*](huius—3 nigri to B2 (ead. m.) in trim vss. spatio raso (contraq. et nigrito ad marg.). 1 p. B2D. pondo rv.) faciunt in p. $X$ LXX[*](XLXX/// B2J. CX (cxx. V) LXX VR. XLX. X S. CLX. X dTH. cxxx hv. om.a.). albo[*](albo om.B2.) per se sincero pretium[*](pretia RdThv.a.S. praetio V.) sunt $X$ LXXX[*](XLXXX B2S. XCX V. CX dT. c. x. a. XXX Rv. x. x H.), nigro $X$ VII[*](x. VII fS. XVII ll.v. XVI C. VII H.).

Albi natura plus aridi habet, contraque nigri tota umida est. ideo album nulli rei sine mixtura utile est. neque argentum ex eo[*](ex eo—6 argentum om.B.) plumbatur, quoniam[*](quia d2in ras. quam T.) prius liquescat[*](liquescat dTa. -uiscat V. -uescit R(?)hv.) argentum, confirmantque[*](confirmantque (quod dThH)—7 argentum ll.v(H). om. Bas. (errore, ut videtur).), si minus albo nigri, quam satis sit, misceatur, erodi[*](prodi B.) ab eo argentum. album incoquitur aereis operibus Galliarum invento ita, ut vix discerni possit ab argento, eaque incoctilia appellant. deinde et argentum incoquere simili modo coepere equorum[*](& quorum B1.) maxime ornamentis iumentorumque ac iugorum[*](ac iugorum BS. adiu- r. iugis hv.) in[*](in hv. om. ll.S. cfr. CFW Müller p. 24 n. 2.) Alesia oppido; reliqua gloria Biturigum[*](gloria biturigum (-ivgum B2) B(d?)v.-iabitur iugum r.) fuit.[*](Isid. XVI 22, 3.) coepere deinde et esseda sua colisataque ac[*](fua colifataque ac BS. suaculis atque acre (hoc a) ra. et uehicula et d2in ras.hB. baculis et v.) petorita[*](pecorita R.) exornare simili modo, quae iam[*](quae iam BS. quae (que R) inani r. om.hv.) luxuria[*](luxuriam B1. -xoria V.om.hv.a.S.) ad aurea quoque, non modo argentea[*](ar- genta VR.), staticula[*](ftaticula BaB. taticola F. //// ticula V. tic- R. uehicula d2in ras.hv.) pervenit[*](inanis luxuria peruenit hv.a.S.), quaeque in scyphis[*](scyphis dv. cy- B. scypis V. scipis R. esphis a.) cerni prodigum[*](prodi- gum B1Vdav(S). -gium rG.) erat, haec[*](heac V. hac B2. ////c B1.) in vehiculis adteri[*](ad terri Vd. art- R. cartha V. -ta B.) cultus vocatur. plumbi albi experimentum in charta est, ut liquefactum pondere videatur, non calore, rupisse. India neque aes neque plumbum habet gemmisque ac margaritis suis haec permutat.

[*](Isid. XVI 22, 3.) Nigro[*](nigrum VR.) plumbo ad fistulas lamnasque utimur, laboriosius in Hispania eruto totasque per Gallias, sed in Brittannia summo terrae corio[*](curio B.) adeo large, ut lex ultro dicatur[*](lex custodiatur D. lex cauere dicatur U 758. lege interdicatur Brunn. lex inter- dicat ut M Hertz. an nec interdicatur? (cfr. XXXIII 78. 49).), ne plus certo modo fiat. nigri generibus haec sunt nomina: Iovetanum[*](iouetanum Bv(S). -antum r. Ouetanum H.), Caprariense, Oleastrense[*](oleafterenfe B.), nec differentia ulla[*](illa V.) scoria modo excocta[*](excocita B1.) diligenter. mirum in his solis metallis, quod derelicta fertilius revivescunt. hoc videtur facere laxatis spiramentis ad[*](ac B1.) satietatem infusus[*](infus V.) aër, aeque[*](aeque v. eque h. atque (-uae V) ll.) ut feminas quasdam fecundiores facere abortus. nuper id conpertum in Baetica Samariensi[*](famarienfi BJ. samiarenci V. saremianensi a. santarensi Rd(?)v. an Salutariensi? cfr. III 15.) metallo, quod locari[*](uocari B.) solitum $X$[*](x libras (-ris v) hv.a.H.)cc[*](ccJ. cc. M. VR2H. ccc R1. cc Bdahv.) annuis[*](annuif BaH. -us r. annos dThv.), postquam obliteratum erat, $X$ CCLV[*]($X$ CCLVego. CCLV H cum Gron. XXXLV R. $X$ XLV B. XXLV V.X.XLVJ. $X$ |XIV|D. XL. v a. LV V.) locatum est[*](locatum est om.VRh.). simili modo Antonianum in eadem provincia pari[*](a pari aD. cfr. U 759.) locatione pervenit ad HS[*](HS—14 et ad [dita] Bav. om.r.)CCCC[*](CCCCBaS. cccc v.MMD.) vectigalis. mirum et addita aqua non liquescere vasa e[*](uasa e V1Rdv(J). uas e rS.) plumbo, eadem, si in[*](fi in (sin V) ll.Brot. in hv.) aquam[*](aquam CFW Müller p. 8 n. 2. aqua ll.v. (an si cum aqua?).) addantur[*](addantur B. -atur rS. om.hv.) calculus vel[*](uel S. ue Bda. ua r. om.hv.) aereus[*](cereus Rd. caaer- V. aereusue v.a.S.) quadrans [*](quadraf BV. si (quadrans si v. -drans Brot.) addatur hv.a.S.), peruri[*](uas puri h. uas peruri v.a.Brot.).

[*](Gels. V 26, 36. Theod. Prisc. eupor. II 33 p. 131, 17 (Rose).—Suet. Nero 20.) In medicina per se plumbi usus cicatrices reprimere adalligatisque lumborum[*](plumborum B.) et renium parti[*](parti dhv. -te ll.) lamnis

frigidiore natura inhibere[*](inhibere BdC. -ri rv.) inpetus venerisvisaque in quiete veneria[*](dist. S. (sublato puncto aut se delendum aut tradit scribendum erat).) sponte naturae erumpentia usque in genus morbi. his lamnis Calvus orator cohibuisse se[*](se om.d(?)v.a.S.) traditur viresque corporis studiorum labori[*](labori BaG. -re rv.) custodisse. Nero, quoniam ita placuit diis[*](dis VJ.), princeps, lamna pectori inposita sub ea cantica exclamans alendis vocibus demonstravit rationem. [*](cfr. Diosc. V 96.)coquitur ad medicinae usus patinis fictilibus substrato sulpure[*](sulpure B1J. -phure B2hv (S). -ri a. -furi VR. -phuris, dTH.) minuto, lamnis inpositis tenuibus opertisque sulpure [*](sul- fore R.) et ferro[*](& ferro Bdav. est et foro r. (an ueru ferreo mixtis, cum coquuntur? cfr. Diosc. et § 176. XXXIII 107. U 760).) mixtis. cum coquatur[*](coquatur BS. -uitur rv.), munienda in eo opere foramina[*](fornamina V. formica B1. -cia B2.) spiritus convenit; alioqui plumbi fornacium [*](fornacium del. voluit U 760.)[*](dist. ego.) halitus noxius sentitur. et pestilens est[*](est ego. et ll.v.), canibus ocissime, omnium vero metallorum muscis et culicibus, quam ob rem non sunt ea taedia in metallis.[*](Diosc. V 95.) quidam in coquendo scobem plumbi lima quaesitam sulpuri miscent, alii cerussam potius quam sulpur. fit[*](fit ei V. ficti R.) et lotura plumbi[*](plumbi VdTahv(S). pumbi B. plurimi R(?)B.) usus in medicina. cum se ipso teritur in[*](& (pro in) B.) mortariis plumbeis addita aqua caelesti, done crassescat; postea supernatans aqua tollitur spongeis; quod crassissimum fuit, siccatum dividitur in pastillos. quidam limatum plumbum sic terunt, quidam et plumbaginem admiscent, alii vero acetum[*](acceptum B1. (cfr. § 149).), alii vinum, alii adipem, alii rosam.[*](Diosc. V 95. 96. 95. eupor. I 182. 189. 212.) quidam in lapideo mortario[*](moriario VR.) et maxime Thebaico plumbeum[*](plum- beo Rdhv.a.S. -bum U 762. lapideo Diosc.) pistillum[*](pistillo dhv.a.S(U).) terere malunt, candidiusque ita fit medicamentum. id

autem quod ustum est plumbum lavatur[*](labatur V.) ut[*](ut B(S). ui B. et rv(H).) stibis[*](ftibif BS. -bi B. -biis av. istius r. teritur H.) et[*](et ll.v(S). uis h. ut H.)[*](33, 103) cadmea[*](cadmiae (cathm- h) dhv.a.B.). potest adstringere, sistere, contrahere cicatrices;[*](34,104) usu est[*](usu est ego. usus et ll. usus ex (enim ex v)S.) eodem et in oculorum medicamentis, maxime contra procidentiam[*](procidentiam Bav. -tia r. cfr. XXIII 56.) eorum et inanitates[*](inanitatef BS. -tate VT. -tatem Rdav.) ulcerum excrescentiave rimasque sedis aut haemorroidas[*](he- moroidaf B. hae- D.) et condylomata .[*](Diosc. V 96. (103).) ad haec maxime lotura plumbi facit, cinis autem usti ad serpentia ulcera aut sordida, eademque quae chartis[*](chartis ll.v. spodi Diosc. an chal- citidis? cfr. § 118. 119.) ratio profectus[*](profectuf B2dv. -tuuf B1D. pro- uectus r.). uritur autem in[*](in om.R.) patinis per lamnas minutas cum sulpure, versatum rudibus ferreis aut ferulaceis, donec liquor mutetur in cinerem; dein refrigeratum teritur in farinam. alii[*](alie Ra. -iae V.) elimatam[*](elimatam Bv(S). lima- TH. linea- h. lianitam a. lanit- r.) scobem in fictili[*](fictile VR.) crudo[*](crudo BB e Diosc. cado dahv. -du V. tadu R.) cocunt[*](cocont R.) in caminis, donec percoquatur figlinum . aliqui cerussam admiscent[*](miscent VRdhv.a.S.) pari mensura aut hordeum teruntque ut in crudo dictum est, et praeferunt[*](168) sic[*](ri B1. sic tritum hv.a.S.) plumbum spodio[*](spondio Rh. -ion Vd.) Cyprio.

[*](Diosc. V 97. Celsus V 15. Scribon. 48.) Scoria[*](fcor//ea B1.) quoque plumbi in usu est. optima quae[*](quae BS. que quae Rhv. quaeque Vd.om.a.) maxime ad luteum colorem accedit[*](accendit B.), sine plumbi reliquiis[*](reliquif B1Vv.a.C.) aut sulpuris specie[*](an ac uitri specie? cfr. Diosc. aut sulpuris speciem (transpositum post colorem) U 763.) et terra[*](fpecie terrae B.) carens. lavatur haec in mortariis minutim fracta, done aqua luteum colorem trahat, et transfunditur in vas purum, idque saepius, usque dum subsidat quod utilissimum est. effectus[*](effectuuf B1D.) habet eosdem quos

plumbum[*](plumbum—-4 modo quo Bav. om. r.), sed acriores[*](cariores a.). mirarique[*](mirarique B1aJ. -raque B2S. -rari v. cfr. XVII 1. XVIII 291. XXXVI 200. XXXV 49.) succurrit experiential[*](experientiam av(J). -tia BS.) vitae, ne faece quidem rerum[*](rerum BB. ne (neu v) rerum av.) excrementorumque foeditate intemptata tot modis.

Fit[*](& Bv. om.a.) et spodium ex[*](ex B2v. & B1. est a.) plumbo eodem modo[*](modo BC. omav.) quo ex Cyprio aere; lavatur[*](laudatur Ba.) in linteis raris aqua caelesti separaturque [*](feparanturq. B. (an recte et deinde terrena, ut XXX 116. IX 140? contra XXX 32. XXXVII 194).)[*](130) terrenum transfusione; cribratum[*](crebratum B1.) teritur. quidam pulverem eum[*](eum BVaS. eam R. cum dhv. del. G.) pinnis digerere[*](detergere v.a.S.) malunt ac terere in vino odorato.

[*](Diosc. V 100.) Est et molybdaena, quam alio loco galenam appellavimus , vena[*](uena Bhv. -nar r.) argenti plumbique communis. Melior [*](33,95) haec, quanto magis aurei colors quantoque minus plumbosa,[*](34,198) friabilis et modice gravis. cocta cum oleo iocineris colorem trahit. adhaerescit et auri argentique fornacibus; hanc metallicam vocant. laudatissima quae in[*](in hman.Dal.v. om. ll.S. cfr. CFW Müller p. 24 n. 2.) Zephyrio fiat; probantur minime terrenae minimeque lapidosae[*](lapidiose V. -sae Ven.). coquuntur[*](cocuuntur B1. -cuntur: S. uocantur V.) lavanturque scoriae modo.[*](Diosc. V 100. cfr. Celsus V 19, 26. Diosc. eupor. I 182. II 52.) usus in lipara[*](in lipara (lipp- dVen. lypp- a) ll.dav(J). illi par B2. in liparas C. cfr. XXXIII 105. XXIII 162, sed singul. num. etiam ap. Scribon. 222. 223.) ad lenienda ac refrigeranda ulcera et emplastris, quae non inligantur[*](alligantur Vd(?)v.a.S.), sed inlita ad cicatricem perducunt in teneris[*](temporis R.) corporibus mollissimisque[*](mol- liffimafq. B1.) partibus. compositio[*](compofito B1.) eius e[*](e BS. est rv.) libris[*](tribus ll.v (bis).) III et cerae libra, olei III heminis, quod in senili corpore cum fracibus[*](fraucibus R.) additur. temperatur cum[*](cum BS. et cum rv(D).) spuma

argenti et scoria plumbi ad dysenteriam et tenesmum fovenda[*](fouemda V. -em uia R. -endo av.a.S.) calida.

[*](Diosc. V 103. (cfr. Isid. XIX 17, 23). Vitruv. VII 12, 1. cfr. Plin. XXXV 37 extr.) Psimithium[*](psinthium VR. psimmythium h(?).v.a.S. apsyntium a.) quoque, hoc est cerussam, plumbariae dant officinae[*](danda effi- cinae B.), laudatissimam[*](ladatiffimam B1. laudatissima a. -mum hv.a.S(JD).) in Rhodo[*](ripdo R.). fit autem ramentis plumbi tenuissimis[*](tenuissimi VR.) super vas aceti asperrimi inpositis atque ita destillantibus. quod ex eo cecidit in ipsum acetum, arefactum molitur[*](mollitum B. (cfr. § 152).) et cribratur[*](cribatur VR.) iterumque aceto admixto[*](mixto hv.a.S.) in pastillos dividitur et[*](ei VR.) in sole siccatur aestate. fit et alio modo, addito in urceos aceti plumbo opturatos per dies[*](decem ll.v.) X derasoque ceu[*](au (pro ceu) R.) situ ac rursus[*](acrafuf B1.) reiecto[*](itiecto R. deie- v.a.H.), donec deficiat materia.[*](Diosc. V 103.—cfr. Martial. ep. II 41, 12. VII 25, 2.) quod derasum est, teritur et cribratur [*](cribatur V. scri- a.) et coquitur in patinis misceturque rudiculis, done rufescat[*](rubescat dTH.) et simile[*](fimili B1.) sandaracae fiat. dein lavatur dulci aqua, donec nubeculae[*](nubi- culae Rd.) omnes eluantur[*](eluantur Bdv. eluent- a. eleuat- R. aluat- V.). siccatur postea similiter et in pastillos dividitur. vis eius eadem quae supra dictis[*](dictis ll.v. de structura cfr. XXVII 93.), lenissima[*](leuissima hv.a.S.) tantum[*](tamen h.) ex omnibus, praeterque ad candorem feminarum[*](feminarum om.R.). est autem letalis potu[*](potu BaS. -tus rv.) sicut spuma[*](sputa V1R. spumae h(?)Lugd.) argenti. postea cerussa ipsa, si coquatur, rufescit.

[*](cfr. Plin. XXXV 39.—Diosc. V 121. Isid. XIX 17, 11. Pl. iun. 15, 10. Marc. 6, 29. Pl. iun. 37, 15–17. Marc. 16, 51.) Sandaracae quoque propemodum dicta natura[*](dic tantura B1.) est. invenitur autem et in aurariis et in argentariis metallis , melior quo magis rufa quoque magis[*](rufa quoque magis om.B.) virus sulpuris[*](sulpuris ego e Diosc. et Isid. om. ll. v.)

redolens ac pura[*](plura VRh.) friabilisque[*](fragilifque B2.). valet purgare, sistere, excalfacere , erodere[*](erodere BS. pro- r. pro- dv.), summa eius dote[*](dos hv.a.S.) septica[*](ftiptica B2hVen.). explet alopecias ex aceto inlita; additur oculorum medicamentis; fauces purgat cum melle sumpta vocemque[*](uocemque—6 fumpta Bav(S). om. r. uocemque—5 facit om. H.) limpidam et canoram[*](ca- norem B1.) facit; suspiriosis et tussientibus iucunde[*](iocunde B2. iucum de B1.) medetur cum resina terebinthina in cibo[*](cibo av. quo B.) sumpta, suffita[*](sufficita V.) quoque cum cedro ipso nidore isdem[*](ifdem BaD. eisd- V. iisd- RdT(?)H. itid- G. eius C. eis hv.) medetur[*](uid&ur B.).

[*](Diosc. 120. Isid. XIX 17, 12. (cfr. Plin. XXXIII 79. VI 98). Diosc. V 121. Marc. 34, 57.) Et arrhenicum[*](arrhenicum BJ. arren- daBrot. arsen- v. arreoi- Vh. arroi- R.) ex eadem est materia. quod optimum , coloris etiam in auro excellentis[*](excellentius av.a.Brot.); quod vero pallidius aut sandaracae simile est, deterius iudicatur. est et tertium genus, quo miscetur aureus color sandaracae. utraque[*](utraeque B.) haec squamosa, illud[*](ilum VR.) vero siccum purumque, gracili venarum discursu fissile. vis eadem quae supra, sed acrior. itaque et causticis additur et psilotris[*](psilotris (fil- B) BVen. (S). -thris dhVerc. -tri a. -lutris r.). tollit et[*](ei (pro et) V. i R.) pterygia digitorum carnesque[*](carnes R.) narium et condylomata et[*](et om.R.) quidquid excrescit[*](an excrescat?). torretur, ut valdius[*](valdiuf (ald- B1) BJ. ualid- rv. cfr. XXXIII 147; contra XXXVII 106. XXXI 108. XXXX 14. XXVII. XVII 108. 258. XVI 186. XI 54.) prosit, in nova testa[*](innouat teftam B1.), donec mutet colorem.

Metallorum, quibus opes constant, adgnascentium[*](adgnafcentium (-tum B) BS. agna- V1H. adna- v. ac na- V2Rh. na- dTBrot.)- que[*](que BTH(S). quae r. que in dBrot. quoque v.)iis[*](iis S. if BD. eis rv.) natura indicata[*](indi (spat. vac.) modum B.) propemodum est, ita conexis rebus, ut inmensa medicinae silva officinarumque[*](officanarumque V.) tenebrae et morosa caelandi fingendique ac tinguendi[*](ac tinguendi BBrot. -gendi Rv. attingenti V.) subtilitas simul dicerentur . restant terrae ipsius genera lapidumque vel numerosiore[*](numerofiore G. -iores ll.v.) serie[*](serie G. -iae B. erie R. aerie d. -riae V1. -reae V2. erariae (aer- v) hv.), plurimis singula a[*](an a delendum?) Graecis praecipue voluminibus tractata. nos in iis brevitatem sequemur utilem instituto[*](inftituto Bs. -uti eo r. -uti v. -uto hoc dBrot.), modo nihil[*](nic il B.) necessarium- aut naturale omittentes,[*](cfr. Plin. XXXVI 47. 50. Seneca exc. controv. II 1, 12. epist. 86, 6. 114, 9. 115, 9. Vitruv. VII 3, 10.—Strabo XII 8, 14 p. 577.)