Naturalis Historia

Pliny, the Elder

Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor

[*](Th. lap. 26. 51. 40. Vitruv. VII 9, 6. Isid. XIX 17, 10.) Chrysocolla[*](crisocolla R.) umor est in[*](in om.B.) puteis, quos diximus, per venam auri defluens crassescente limo rigoribus hibernis[*](67 sq.) usque in duritiam pumicis. laudatiorem eandem in aerariis[*](aprariis V2. -ris V1Rd.) metallis et proximam in argentariis fieri conpertum

est. invenitur et in plumbariis, vilior etiam auraria . in omnibus autem his[*](hif BS. is V. iis Rdhv.) metallis fit et[*](et om.VR.) cura multum infra[*](uena V.) naturalem illam inmissis in venam aquis leniter[*](lenitur R. leuiter hv. a. S.) hieme tota usque[*](torusque R.) in Iunium mensem, dein siccatis Iunio et Iulio, ut plane intellegatur nihil aliud chrysocolla quam vena putris.[*](Vitruv. VII 14, 2. cfr. Diosc. V 104.) nativa duritia maxime distat; uvam[*](uuam ll. v(S). unam h. luteam C.) vocant. et tamen illa quoque herba, quam lutum[*](lutum ll. H. cfr. Vitruv. VII 14, 2. -team hv.) appellant, tinguitur . natura est, quae lino[*](lino hv. ligno (e add.V2) ll.) lanaeve[*](laenaeue B1.), ad sucum[*](fucum Gron. cfr. § 121. XXXV 44. XXXI 123.) bibendum . tunditur in pila, dein tenui cribro cernitur, postea molitur ac deinde tenuius[*](tenuiufBdTH. (sic add.hv). -nuis sic R. -nius sic V.) cribratur. quidquid non transmeat , repetitur in pila, dein molitur. pulvis semper in catinos[*](catinos (cant- R) VRdhv(D). -no BS. cfr. XXXIV 135.) digeritur[*](degeritur V.om.R.) et ex aceto maceratur, ut omnis duritia[*](duritias VR.) solvatur[*](dist. ego.), ac rursus tunditur, dein lavatur, in[*](in om.BSJ.) conchis siccatur[*](fic catur BS. -turque rv(D).), tum[*](tum ego. tunc ll. v. de mendo cfr. XXIX 34 extr.) tinguitur alumine schisto et herba supra dicta pingiturque[*](pinguiturque B1R.), antequam pingat. refert[*](referi V1R. -erri V2.) quam bibula docilisque[*](docilique R. dulcifque B.) sit. nam nisi rapuit[*](rapiūt B2.) colorem, adduntur et scytanum atque turbistum[*](turbystumR(?)hv. a. S.); ita vocant medicamenta sorbere cogentia.

[*](Diosc. V 104. Isid. XIX 17, 10.) Cum tinxere pictores, orobitin[*](orobotin B1. -biti M V1. scribiti M V2.) vocant eiusque duo genera faciunt: elutam[*](elutam B1dhv(S). -ta B2T. aelucta V.om.R. luteam B.), quae[*](que B2VT.om.R.) servatur in lomentum[*](in lomenta v.a.G. om.R.), et liquidam[*](liquida B2.) globulis sudore resolutis. haec utraque genera in Cypro fiunt. laudatissima autem est in Armenia,

secunda[*](fecundum B.) in Macedonia, largissima in Hispania; summa[*](summa V1RdThv. -mmae BV2D (ubi si pro ut dicendum erat). -mma est J. cfr. § 50. X 133. XXXIV 4. XXXVI 96. XXXVII 84.) commendationis , ut[*](ut Bhv(S). om. rH.) colorem[*](colorem BRThv. -re Vd.) in herba[*](herbae (om. in) v.a.H.) segetis laete[*](laete RdhC. -tae B1Vv. latae B2.) virentis quam[*](quam om.R.) simillime reddat.[*]((cfr. Suet. Calig. 18).) visumque iam est Neronis principis spectaculis harenam circi chrysocolla sterni, cum ipse concolori[*](concoluri (cvnc- B2) B.) panno aurigaturus esset. indocta opificum turba tribus eam generibus distinguit: asperam[*](afpe B. asperam siue harenosam D (auctore U) coll. v. 8.), quae taxatur[*](texatur V. mataxatur B. (an iam taxatur?).) in libras[*](libris VdT.) $X$[*]($X$ VII S. XVII B. DVII VT. denariis VII Rd(?). VII hv.) VII, mediam quae $X$ v[*](xv B.), attritam, quam et[*](quae XIII d(?)hv. a. S.) herbaceam vocant, $X$ III. sublinunt autem harenosam[*](harenosam ll. v (i. e. pessi- mam in omni genere: cfr. Diosc.). deleri h. l. et transponi post asperam (v. 6) voluit U 737. (an herbaceam vel etiam harena tum? cfr. XXXVI 176. 177. XXXI 49. Blümneri technol. III 183. IV 432. 511).), priusquam inducant, atramento et paraetonio[*](paratemio V. -enio R.).[*](cfr. Plin. XXXV 36. Vitruv. VII 14, 2.) haec[*](hae B1.) sunt tenacia eius, colore[*](colore BJ. -ri S. et colori rG. in colore hv.) blanda[*](bi- amda V. bidiāda R.). paraetonium, quoniam est natura pinguissimum et propter levorem[*](leuorem S. laeu- hv. liu- B. libo- r. cfr. XXXV 36.) tenacissimum, atramento aspergitur, ne paraetonii candor pallorem chrysocollae [*](chrysocolla VR.) adferat. luteam[*](lutea VR.) putant a luto[*](a lutea hv. a. H.) herba[*](herba Thv. -am ll.) dictam, quam ipsam caeruleo subtritam pro chrysocolla inducunt, vilissimo genere atque fallacissimo.

[*](Diosc. V 104. eupor. I 88.) Usus chrysocollae et in[*](in om.B.) medicina est ad purganda volnera cum cera atque oleo. eadem per se arida siccat[*](ficcat & Bhv. et sicca r.) et contrahit. datur et in angina orthopnoeave[*](orthopneaue B1. -eiue B2. hortopnoue V.) lingenda [*](lingenda B(P)H. pin- r. miscen- hv.) cum melle. concitat vomitiones, miscetur et collyriis

ad cicatrices oculorum ac viridibus emplastris ad dolores mitigandos, cicatrices trahendas. hanc chrysocollam medici[*](medici—4 chrysocollam om.B.) acesim[*](acesin hv.a.D. accesim V. -essim Rd.) appellant, quae non est orobitis[*](arabitis R.). [*](Diosc. V 92.—cfr. Plin. XXXIV 116.) chrysocollam et aurifices sibi vindicant adglutinando[*](aglutinando V. glu-B2.) auro, et inde omnes[*](omnes Rhv. -nis r. -nem coni. H.) appellatas[*](appellataf BS. -ta (ape- V) r. -tam Thv.) similiter virentes[*](utentes hv. a. S.) dicunt. temperatur autem[*](autem BS. -em ea rv(D).) Cypria aerugine et pueri inpubis urina addito nitro teriturque[*](teriturque BS. -tur rv.) Cyprio aere in Cypriis mortariis; santernam vocant nostri. ita feruminatur[*](feraminatur Rd. elum- B2.) aurum, quod argentosum vocant. signum est, si addita santerna nitescit [*](an nitescat (vel -scet)?). e diverso aerosum[*](areno-fum B2.) contrahit se hebetaturque et difficulter feruminatur[*](eluminatur B2. (aurum prava iteratione add.VRhv. a. C).). ad id glutinum fit auro et septima argenti parte[*](parte om.Vdh.) ad supra dicta[*](dictam B.) additis unaque tritis[*](contritis Rdhv. a. S.).

[*](cfr. Plin. XXXIV 158.—Th. H. V 9, 3.—cfr. Plin. supra § 60. Diosc. V 146. Nicand. ther. 45 sqq. Aristot. mir. ausc. 115. Aelian. n. a. IX 20.) Contexique[*](contextiq; R. -tisque d. -texi hv. a. S. (an con- texi quoque?).) par[*](par Bhv. pars r.) est reliqua[*](aliqua R.) circa hoc, ut universa naturae contingat[*](contingit R.) admiratio. auro[*](auro BS. -rū VR. -ri dhv.) glutinum est tale[*](est tale VRdhv. epalea B.), argilla ferro, cadmea aeris massis, alumen[*](alumine B.) lamnis, resina plumbo et marmori, at[*](at ego. & BS. sed rv.) plumbum nigrum albo iungitur ipsumque[*](oleumVRd.) album sibi oleo, item stagnum aeramentis[*](aeramentia B.), stagno[*](stannum ... stanno C.) argentum.—Pineis optume[*](optime B2v. a. S. -mi VR.) lignis aes ferrumque funditur[*](tunditur VRd.), sed et[*](et om.R.) Aegyptio[*](egypto R. aegyptia d(?)hv. a. S.)[*](palofif B1.) papyro, paleis aurum.—Calx aqua accenditur et Thracius lapis, idem oleo restinguitur, ignis autem aceto maxime et visco et ovo.—Terra minime flagrat, carboni[*](carbonibuf (om. uis) B.) vis maior exusto iterumque flagranti.

[*]((cfr. Plin. XXXIV 173. Diosc. V. 100).) Ab his[*](abis V.) argenti metalla dicantur, quae[*](quae Bhv. quae satis dT. que satisque r.(an exciderunt aliqua?).) sequens insania est. non nisi in puteis reperitur nullaque spe sui nascitur[*](inaurif B1.), nullis, ut in auro, lucentibus scintillis. terra est alias[*](aliaf BS. -ia dhv. abilia r.) rubra, alias[*](rubra aliaf BS. rufa alia rv.) cineracea. excoqui non potest, nisi cum plumbo nigro aut cum vena plumbi—galenam[*](gallinamVR.cfr. XXXIV 173.) vocant—, quae iuxta argenti venas plerumque reperitur. et codem opere ignium discedit[*](difcedit BS. cfr. § 99. descendit rv.) pars in plumbum, argentum autem innatat[*](natat B.sed cfr. § 99. 103. XII 123. XXIV 41.XXXI 90. 107 al.) superne, ut oleum[*](olem Va olim VR.) aquis. reperitur in omnibus paene provinciis, sed in Hispania pulcherrimum, id quoque in sterili solo atque etiam montibus, et ubicumque una inventa vena[*](uena om.VRd.) est, non procul invenitur alia. hoc quidem et in[*](in om.BVa.) omni fere materia[*](materia Bdv. -iae r.), unde metalla[*](metallia VaRa. -lli VR.) Graeci videntur dixisse. mirum, adhuc per Hispanias[*](spanias V.) ab Hannibale inchoatos durare puteos. sua nomina ab inventoribus[*](habent uentoribus VR.) habent[*](habentes d(?)hv. a. S.), ex[*](trecenta mil. B.) quis Baebelo[*](baebelo BS. bebulo rH. -belo v.) appellatur[*](appellantur VR.) hodie,[*]((cfr. Posidon. ap. Strab. III 2, 9 p. 147).) qui[*](hodieque qui hv. a. J.) ccc pondo Hannibali subministravit[*](** D??? B2. mille quingentos Rradhv. a. S.)[*](paffuuf B1D.) in dies, ad MD passus iam cavato monte, per quod spatium Aquitani[*](Accitani coni. H. Iacetani P. aquatini coni. S. de machine nomine cogitavit J.) stantes[*](instantes J.) noctibus diebusque egerunt aquas lucernarum mensura amnemque[*](amnemqueBdhv. manemque r. (de mendo cfr. § 75).) faciunt. argenti vena in summo reperta crudaria appellatur.[*](extr.: cfr. Plin. supra § 60. Isid. XVI 19, 1.) finis antiquis fodiendi solebat esse alumen inventum; ultra nihil quaerebatur. nuper inventa aeris vena infra alumen nullam[*](nullam BS. uena alba r. alba dTH. alba nullum hv.) fine[*](foffif B2.) spei fecit. odor ex argenti fodinis inimicus omnibus

animalibus, sed maxime canibus.—Aurum argentumque quo mollius, eo pulchrius. lineas ex argento nigras praeduci [*](praeduci BVdTS. prod- R(?)G. fieri hv.) plerique[*](plerique BRG. fie- VdT. producique hv.) mirantur[*](miramur hv. a. G.).

[*](Diosc. V 110. cfr. Isid. XVI 19, 2. 3.—Vitruv. VII 8, 4. 5.) Est[*](est om.B.) et lapis in[*](in om.VR.) iis[*](iif B1v. his rC.) venis, cuius vomica liquoris aeterni argentum vivum appellatur. venenum rerum omnium [*](que BS. per r. om.hv..) est[*](eft ll. S.exedit (exest G) ac hv.) perrumpitque vasa permanans[*](permananta (-nata R1) obedire VR.) tabe dira. omnia ei innatant praeter aurum; id unum ad se trahit. ideo et[*](& Bhv. om. r.) optime purgat, ceteras[*](ceteris eius sordens VR.) eius sordes expuens crebro[*](cribro VR.) iactatu[*](iactatus R.)[*](dist. S.) fictilibus in vasis. ita vitiis[*](ita uitiis hv(J). ita uitis VR. ita ut iif (hiif B2) B. auitis dT. alutis (P)Brot. uestibus H. ita autem iis S.)eiectis[*](eiectis S e coni. J. tectif B. iniectis RdH. inuectis V. abiectis hv.) ut et[*](ut et hv(S). & ut B. sed ut rH(D). ut Dal.) ipsum ab auro discedat, in pelles subactas effunditur, per quas sudoris vice defluens purum relinquit[*](reliquid VR. -uit dv.a.C.) aurum. ergo et cum aera[*](rara VR.) inaurentur[*](inaurantur R(?)hv.a.S), sublitum bratteis[*](bratis R.) pertinacissime retinet , verum pallore[*](pallorem B2.) detegit simplices aut praetenues[*](praetenebres VR.) bratteas . quapropter id furtum quaerentes ovi[*](oui Bhv. ob r.) liquore candido usum eum adulteravere, mox et hydrargyro, de quo dicemus[*](123) suo loco. et alias argentum vivum[*](uiuom B1S.) non largum inventu [*](inuentu D cum U 738. -tum ll. v.) est.

[*](Diosc. V 99.) In isdem[*](hifdem B2V.) argenti metallis invenitur, ut proprie[*](prope B.) dicatur[*](dicatur ego. -tuf B1. dictuf B2. -cemus r. -camus hv.), spumae lapis candidae nitentisque, non tamen tralucentis[*](trali lucentif B1. transluc- B2v. a. J.); stimi[*](stimi RJ. fimi B. ti- V. stimmi dhB. -mini v.) appellant, alii stibi[*](ftibi BVS. -bia R. -ium C. stybiam dh. stib- v.), alii[*](alii om.V.) alabastrum, aliqui

larbasim[*](larbafim BS. -son B e Diosc. turbasin rv.). duo eius genera, mas ac femina. magis probant feminam[*](magis probant feminam om.B.), horridior est mas scabriorque et minus ponderosus minusque radians et harenosior, femina contra nitet, friabilis[*](friabiles V. fragilif B2.) fissurisque, non globis, dehiscens.

[*](Diosc. V 99.) Vis eius adstringere ac refrigerare, principalis autem circa oculos, namque ideo etiam plerique[*](plerique om.Rhv. a. G.) platyophthalmon [*](platyophthalmon dv. platyopth- BVh. platiobth- R.) id appellavere, quoniam in calliblepharis[*](calliblepharif BG. callibus. Leparis VRd. collyriis C. callibus hv.) mulierum [*](mulierumque epiphoris hv.a.G.) dilatet oculos, et fluctiones inhibet oculorum[*](oculorv??? B2.)[*](efluctionef B2.) exulcerationesque farina eius ac turis cummi admixto. sistit et[*](et om.VR.) sanguinem e[*](e om.VR.) cerebro profluentem, efficacissime[*](efficaciffime BJ. -mum S. -caci r. -cacior hv.) et contra recentia volnera et contra veteres canum morsus inspersa[*](inp R1. inpsa R2. an inspersa per se?) farina et contra ambusta igni cum adipe ac spuma[*](summaV1R.) argenti cerussaque et cera. uritur autem offis bubuli fimi circumlitum in clibanis, dein restinguitur mulierum lacte teriturque in mortariis admixta[*](inmixta BS.an mixta?) aqua pluvia[*](pluuiae B2. -iali G.); ac subinde turbidum transfunditur in aereum vas emundatum[*](emundatur dT. emmu- VR. et mu- v.a.S.) nitro. faex eius intellegitur plumbosissima, quae[*](quae BS. quaeque rv.) subsedit in mortario abiciturque[*](abiciturque G. abigi- BVv. -tur Rd.). dein vas, in quod[*](quod BdS. quo rv.) turbida transfusa sint[*](sint S. fit B. sunt rv(D). an turbidū transfusū sit?), opertum linteo[*](in lenteo VR.) per noctem relinquitur et postero die quidquid innatet[*](innatet B1. -tat rv. cfr. p. 141, 4 et Frobeen p. 39.) effunditur spongeave[*](fpongeaue BS. -eaque VD. -giaque rv.) tollitur. quod ibi subsedit, flos intellegitur ac linteo[*](linteo BdhS. -olo v. lenteo r.) interposito in sole siccatur, non ut perarescat, iterumque in mortario teritur et in pastillos dividitur. ante omnia autem urendi[*](terendi B.) modus

necessarius est[*](eft Bv. et r.), ne plumbum fiat. quidam non fimo utuntur coquentes, sed adipe[*](alipe B1.). alii[*](ali B1VD.) tritum in aqua triplici linteo saccant[*](ficcant B2V2dhv.a.G.) faecemque abiciunt idque, quod defluxit[*](defluxit VRdG. cfr. § 86. 99. 107. XXXIV 135. -xerit hv. effluxit BS.), transfundunt[*](dist. ego.), quidquid subsidat[*](fubfidat BdG(S). -dit Brot. -dit ad V2. -dit (-det v.a.C)id hv. subdit ad V1R.) colligentes. emplastris quoque[*](quoque om.hv.a.G. (an que?).) et[*](et om.VRhv. a. G.) collyriis[*](collyriisque hv.a.G.) miscent.

[*](Diosc. V 101.) Scoriam in argento Graeci vocant helcysma. vis eius adstringere et refrigerare corpora, ac remedio est[*](ac remedio est ego. acre dief B1. hac re B2. om. rv. hac de re D. quare his Müller emend. V 12. locus adhuc corrupts. conici possit etiam acribus (cfr. XXX 174) vel uiridibus (φαιαῖςDiosc. cfr. § 92) vel a Graecis (sc. medicis).) addita[*](addita ego. -tur ll. v.) emplastris ut molybdaena, de qua dicemus in[*](34,173 sq) plumbo[*](dist.v. a. C(U 739).), cicatricibus maxime glutinandis, et contra tenesmos dysenteriasque infusa clysteribus cum myrteo[*](murteo B1. mirtę B2.) oleo. addunt et in medicamenta[*](medicamentū R.), quae vocant liparas, ad excrescentia ulcerum aut[*](autem (aut B2) attritu B.) ex attritu facta aut in capite manantia.

[*](extr.: Diosc. V 102.)Fit in isdem[*](hisdem V.) metallis et quae vocatur spuma argenti. genera eius tria: optima quam chrysitim vocant, sequens[*](fequenf BS. sed que V1R. sed quam V2. secunda hv.) quam argyritim[*](squā argaritim R. -garytim V1. squama agarytim V2.), tertia quam molybditim. et plerumque omnes hi colores in isdem[*](hifdem B.) tubulis[*](tubulif B2v. cub- h. tab- r.) inveniuntur. probatissima est Attica, proxima Hispaniensis. chrysitis ex vena ipsa fit, argyritis ex argento[*](an ex argenti (sc. fusura)?), molybditis e[*](e BS.om. rv.) plumbi ipsius[*](ipfius ll. v. an potius?) fusura[*](dist. v. a. S(U 740).)—quae fit Puteolis—et inde habet nomen. omnis autem fit excocta sua materia ex superiore catino defluens in inferiorem et ex[*](& ex BG. ex rv.) eo sublata vericulis[*](uericulif BS. uehi- r. ueruc- hv.) ferreis

atque in ipsa flamma convoluta vericulo[*](uericulo B. ueni- h. ueruc- v. uerit oculis ferreis at- que r.), ut sit modici[*](modice VR.) ponderis. est autem, ut ex nomine intellegi potest, fervescentis et futurae[*](et foturae B2. del. H Brot. an e fuura?) materiae spuma. distat a scoria quo potest spuma a faece distare: alterum purgantis se[*](purgatis se V1. -atiffimae B.) materiae , alterum purgatae vitium est.[*](Diosc. V 102.) quidam duo genera faciunt spumae, quae vocant scirerytida[*](fcirerytida BS. sciror- U 741. sclerer- D. scelerelythrida Vd. stelere lychryda R. sterelytrida h. (stelery- v) -tida C. lythrida Brot.) et peumenen[*](peumenen ll. S. -nem dhv. reum- D. pneum- U 741.), tertium molybdaenam in plumbo dicendam. spuma, ut[*](aut fit BV1.) sit[*](34,173) utilis[*](ulif B.), iterum coquitur confractis tubulis[*](tabulif B1dh.) ad magnitudinem anulorum[*](anulo- rum ll. v (G). auellanarum C (S) cum B e Diosc. (καρύων). nucularum coni. J.). ita accensa[*](adcenfa B1.) follibus ad separandos carbones cineremque abluitur aceto aut vino[*](aut in uino VR.) simulque restinguitur. quodsi sit argyritis, ut candor ei detur, magnitudine fabae confracta in fictili coqui[*](coci V.) iubetur ex aqua addito in linteolis [*](lentiolif B1.) tritico et hordeo novis[*](nouis ll. v. transponendum videtur post linteolis (vel etiam nouo post fictili): cfr. Diosc.), donec ea purgentur. postea VI[*](sex ll. v.) diebus terunt in mortariis, ter die abluentes aqua frigida et, cum dies[*](dies ego. cfr. Diosc. (εἰς ἑσπέραν). denigrare CFW Müller p. 28. om ll. v.) desinat[*](desinant hv. a. J.), calida, addito sale fossili[*](fusili VR.) in libram spumae obolo. novissimo die dein[*](die dein BJ. die in r. die hv. cfr. § 22.) condunt[*](combunt R.) in plumbeo[*](plumbo V.) vase. alii cum faba candida et tisana[*](tisane V. ptisana Thv. a. J.) cocunt siccantque sole[*](in sole dTv. a. S.)[*](sole—20 siccantque om.VR.), alii in lana candida cum faba, done[*](donec om.d.) lanam non denigret[*](denigret BdBrot. -rent hv.). tune salem fossilem adiciunt subinde aqua mutata siccantque diebus XL calidissimis aestatis. nec non in ventre suillo[*](in- uentoref uillo B2.) in aqua coquunt[*](cogunt V.) exemptamque[*](exemptamnque Bhv. -taque r.)

nitro[*](intra R.) fricant et ut supra terunt in mortariis cum sale. sunt qui non coquant, sed cum sale terant et adiecta[*](adiacta B1.)[*](103) aqua abluant.[*](extr.: Diosc. eupor. I 168. cfr. Cels. V 19, 26.) usus eius ad collyria et cuti[*](cuti ego et dist. coll. Diosc. (de dativo cfr. XXVIII 97. an cutem, ut XXVIII 139. XXXV 194? ). litum B1V. fitum B2D. litu ad R(?)B. nitrum ad hv.) mulierum[*](muliebrum hVen. -brium v. a. D.) cicatricum foeditates tollendas maculasque, abluendum[*](et (et ad d) abluendum dhv. a. S. ad alendum J.) capillum. vis autem siccare[*](secare R.), mollire, refrigerare[*](frigerare VR.), tempe- [*](dist. ego.)rate[*](temperate B. -are Vdhv. tēptare R.) purgare, explere ulcera, tumores lenire[*](linere Vd. -nire R.); talibusque[*](talibusque ll. v. albisque Fröhner anal. crit. 2 p.19. cfr. XXXV 176. (XXXI 63). Müller emend. V 12.) emplastris additur[*](addi- tur et liparif BS. om. rv.) et liparis supra dictis. ignes etiam[*](105) sacros tollit cum ruta myrtisque[*](myrtoque hv. a. S.) et[*](et om.R.) aceto, item[*](item BS. -mque rv..) perniones cum myrtis et cera[*](cera v. cetera ll. add. domineum V. et abdomine hv. a. G.).

[*](extr.: Cic. ad fam. IX 16, 8. Verg. Buc. X 27.) In argentariis metallis invenitur[*](inuenitur om.V.) minium quoque , et nunc inter pigmenta magnae auctoritatis et quondam apud Romanos non solum maximae, sed etiam sacrae. enumerat[*](enumerant Vd.) auctores Verrius, quibus credere necesse sit Iovis ipsius simulacri[*](simulacris VR.) faciem diebus festis minio inlini solitam triumphantiumque[*](triumphantumque V2dhv. a. S. -temque V1R.) corpora; [*](extr.: cfr. Plin. VI 190. Herodot. IV 192. VII 69.) sic[*](siccū illū R.) Camillum triumphasse ; hac religione etiamnum[*](etiannum B1. -amnunc VRdv. a. S.) addi in unguenta cenae[*](caena V. cena d.) triumphalis et a censoribus in primis Iovem miniandum locari. cuius rei causam equidem miror, quamquam et hodie id expeti constat Aethiopum populis totosque eo tingui proceres, hunc ibi deorum simulacris colorem esse. quapropter diligentius persequemur omnia de eo.

[*](Th. lap. 59.) Theophrastus Lxxxx[*](xc v. a. D.) annis[*](annos VRhv. a. G.) ante Praxibulum

Atheniensium magistratum[*](magiftratum BB. -strum rv.)—quod[*](quo VRd.) tempus exit in urbis nostrae CCCXLVIIII[*](CCCXLVIIII Brot. cum B (?).CCXLVIIII ll.v. CCCCXXXVIIII S cum Casaubono (ad Praxibuli annum referens).) annum—tradit inventum minium a Callia[*](gallia BV.) Atheniense initio sperante[*](feparante B1.) aurum excoqui posse[*](ex eo qui posse V.) harenae rubenti[*](harena rubente hv. a. S. ) in metallis argenti; hanc fuisse originem eius,[*](Th. lap. 58.—cfr. Solin. 23, 4. Isid. XIX 17, 7. Diosc. V 109. Vitruv. VII 8, 1.) reperiri[*](repperiri BD.) autem[*](natiuum (pro iam tum) coni. H. ) iam tum in Hispania[*](hispaniis hv. a. H.), sed durum et harenosum, item apud Colchos in rupe quadam[*](quaedam VR.) inaccessa[*](inaccensa V.), ex qua[*](ex aqua Vdh.) iaculantes decuterent[*](decuderent V. decid- dT.); id[*](id Bhv. in r.) esse adulterum, optimum vero supra Ephesum Cilbianis agris harena[*](harenam hv. a. S.) cocci colorem habente[*](habene V. -ere Rhv. a. S.), hanc teri[*](ter ei B1.), dein lavari farinam et quod subsidat iterum lavari; differentiam[*](diffe- rentiam Bhv. -tia r.) artis esse, quod alii minium faciant prima lotura, apud alios id esse dilutius[*](dilutif B1. -tv??? B2.), sequentis autem loturae optimum.

[*](Homerus B 144. 637.)[*](cfr. Plin. XXIX 25. Diosc. V (110). 109. Solin. 25, 14. Isid. XIX 17, 8.) Auctoritatem colori fuisse non miror. iam enim Troianis temporibus rubrica in honore erat Homero teste, qui naves ea commendat, alias circa pigmenta picturasque [*](que BS. qui r. quidam hv.) rarus[*](raruf BB. ramus r. (quaeramus v).). milton[*](militono B1. -Itono B2. militon hv. a. B.) vocant Graeci miniumque cinnabarim [*](cinnabarim Bv (S). -rin Vd. -ri R(?)hG.). unde natus error inscitia[*](infcitia ego coll. XXIX 25. indicio BS. -co v(J).) nominum[*](nominum BS. -ine rJ. cinnabaris nominee hv. (conici potuerit Indico nomine enim sic etiam appellant).). sic enim appellant illi saniem draconis elisi elephantorum morientium pondere permixto utriusque animalis sanguine, ut diximus, neque est alius[*](altuf B1. alter B2.) colos, qui in pictura proprie[*](8,34) sanguinem reddat. illa cinnabaris antidotis[*](antidatif B1.) medicamentisque

utilissima est. at[*](ad B1D.), Hercules[*](herculef BS. -lae V. -le rv.), medici, quia cinnabarim [*](cinna- barin dhv. a. S. -rū VR.) vocant, utuntur hoc minio, quod venenum esse paulo[*](paullo B1.) mox docebimus.[*](124)

Cinnabari[*](cinnabar VRd.) veteres quae[*](quae Bhv. om. r.) etiam nunc vocant monochromata pingebant. pinxerunt et[*](et om.VRd.) Ephesio[*](epheso Rd.) minio, quod derelictum[*](relictum VRT.) est, quia curatio magni operis erat. praeterea utrumque nimis acre existimabatur[*](exiftimabatur BS. -matur rv.). ideo transiere[*](tranfiere B(-ff-B)C. -ire rv.) ad rubricam [*](rubricam Bv. lub- r. (cfr. § 123).) et sinopidem, de quibus suis locis dicam. cinna-[*](35,31 sqq.) baris adulteratur[*](ad- ulterabatur B.) sanguine caprina aut sorvis[*](foruif B1J (ut cod.Msemper). sorbis rv.) tritis. pretium sincerae[*](sincere V. -ri B.) nummi[*](nom. (non R1) mil. R.) L.

[*](cfr. Plin. II 30.—Vitruv. VII 9, 4.) Iuba minium nasci et in Carmania, tradit, Timagenes[*](imagines V. hermogenes hv. a. H.) et[*](et om.VdT.) in Aethiopia, sed neutro[*](neutro in luco VRd.) ex loco invehitur ad nos nec fere aliunde quam ex Hispania[*](hifphania B.), celeberrimo[*](celeberrimo BS. -mus r. -mū dhv.) Sisaponensi[*](sisaponensi S. ex sisa- hv. fifapompon- B. isapone- seo R. irap- V.) regione in Baetica miniario metallo vectigalibus[*](e uectigalibus D cum U 742.) populi Romani[*](pyrro romano R.), nullius rei[*](regi R.) diligentiore custodia. non licet ibi[*](dist. ego.) perficere id, excoctique[*](excoctique V. -oqui quae B. -ique Rdhv. an excoctaque (corruptum in -ociaque)? cfr. §121. 95. XXXIV 142.) Romam adfertur[*](adfertur BS. def- d Brot. ref- T. perf- v. deferuntur VD. deruntur R.) vena signata, ad[*](ab V.) bina[*](bina BS. dena rv.) milia fere pondo[*](modo B.) annua, Romae autem lavatur[*](lauantur D.), in vendendo[*](dist. v. a. J.) pretio statuta[*](statuto VdTJD. (cfr. XVIII 178).) lege, ne modum excederet HS[*](HS om.Bhv. a. H.) LXX in libras. sed adulteratur[*](ad- alteratū VR.) multis modis, unde[*](unde Bdv. n??? de r.) praeda societati.[*](Diosc. V 109.) namque est alterum genus omnibus[*](omnibuf BS. in omn- rv(D).) fere argentariis

itemque[*](item VR.) plumbariis metallis, quod fit exusto lapide venis permixto, non ex illo, cuius vomicam argentum vivum[*](uiuom BS. unum VR.) appellavimus—is[*](his V.) enim et ipse in argentum[*](99) excoquitur—, sed ex aliis simul repertis. steriles etiam plumbi[*](dist. ego. cfr. Diosc.) micae. deprehenduntur[*](micae deprehenduntur B2D. de micae preh- B1. depreh- (praeh- V) rv.) solo[*](solo ll. v(S). suoG.) colore nec nisi in fornacibus rubescentes exustique tunduntur in farinam. hoc[*](hoc BS. et hoc hv. om. r.) est secundarium minium perquam paucis notum, multum infra naturales illas harenas. hoc ergo adulteratur minium[*](minio B.) in officinis sociorum, et vilius[*](et uilius ego. & uiuif B. item rv. et ubiuis J.) Syrico[*](firico BV. scyr- anon. ap. B). quonam modo Syricum[*](firicum B (item infra). scyr- v. a. H.) fiat suo loco docebimus[*](dicebimus VR. -cemus hv. a. S.); sublini[*](sublimi R.) autem[*](35,40) Syrico minium compendi[*](comp???hendi B2.) ratio demonstrat[*](demonftran B1.). et alio modo pingentium furto opportunum est, plenos subinde abluentium penicillos. sidit autem in aqua constatque furantibus .[*](extr.: Vitruv. VII 9, 5.) sincero cocci nitor esse debet[*](debet et VR.), secundarii autem splendor in parietibus sentit[*](sentit d(?)hv. -ire ll. S. de vocabulo cfr. XXXIV 124. 93.)plumbaginem.[*](plumbaginem ego. cfr. XXXVII 68 et XXXIV 168. imaginemll. v(J). ulig- C.) quamquam hoc robigo quaedam metalli est. Sisaponensibus autem miniariis[*](dist. ego cum Madvigio adv. crit. II 529. ) sua[*](sua uero VR. sua d. suae uenae hv. a. S.) vena harenae[*](harenae BS. -na rv.) sine[*](fine Bhv. est in r(din ras.).) argento. excoquitur auri modo; probatur auro candente, fucatum enim[*](fuga enim VRd. fucatum h.v. a. S.) nigrescit[*](ni- grefcit Bhv. crescit in r.), sincerum retinet colorem. invenio et calce[*](calcem B2.) adulterari, ac[*](ae (pro ac)B.) simili ratione ferri candentis lamna, si non sit aurum deprehendi[*](dist. S.).[*](Vitruv. VII 9, 2. 3.—Diosc. V 109.) inlito[*](inloto B1. illico d(?)hv.a.S.) solis atque lunae contactus[*](contactu B2. -tractus R.) inimicus[*](inimicū B2.). remedium, ut pariete[*](parieti hv. a. S.) siccato cera Punica cum oleo liquefacta

candens saetis inducatur iterumque admotis gallae[*](gallae Rdhv. cfr. XVI 28. gal. ea B. galea V(?)D cum U 744.) carbonibus inuratur[*](inurantur B. aduratur R(?)hv. a. S.) ad sudorem usque, postea candelis subigatur ac deinde lintels puris, sicut et marmora nitescunt . qui minium[*](ni- mium B.) in officinis poliunt, faciem laxis vesicis inligant, ne in respirando pernicialem[*](pernitialem B2. permit- B1. permitt- V. (demendo cfr. XV 74. VIII 135).) pulverem trahant et tamen super[*](fuper ego. ut per ll. v. cfr. Diosc., de mendo XXIX 83.) illas[*](illas VRdv. leuiaf B1. -ia B2D. an ueficas?) spectent[*](specteret V1. -tet V2R.). minium in voluminum [*](uolumini- bus d(?)G.) quoque scriptura[*](scripturae V. -re R.) usurpatur clarioresque[*](cariorefque B.) litteras vel in muro[*](muro D cum Mommseno C. I. L.I 16. auro ll. v aere Hüb- ner.) vel in marmore, etiam in sepulchris, facit[*](fecit BS.).

[*](Th. lap. 60. Diosc. V 110.) Ex secundario invenit[*](inuenti.ita B.) vita et hydrargyrum[*](hydro argyrum VRd (ut plerumque).) in vicem argenti vivi, paulo ante dilatum. fit autem duobus[*](64,100) modis: aereis mortariis pistillisque trito minio ex aceto aut patinis[*](patenis V2. patilif B2. poatilof B1.) fictilibus inpositum[*](an inpositum in?) ferrea concha[*](conca V. concea R.), calice coopertum[*](copertum V. op- d.), argilla superinlita[*](superinlata VR. -illata dVen.), dein sub patinis[*](patenis V2. pastinis V1R.) accenso[*](accenso J cum vet. Dal. -sum ll. v.) follibus continuis igni atque ita calici[*](calici BdS. -cis rv.) sudore deterso, qui fit argenti[*](argento Rh.) colore et aquae liquore. idem[*](iden B1. id eft B2.) guttis dividi facilis et lubrico[*](rubrico VRd. (cfr. §§ 117).) umore confluere[*](compluere BS.).[*](124) quod cum venenum esse conveniat, omnia, quae de minio in medicinae usu traduntur, temeraria arbitror, praeterquam fortassis[*](fortasse quod hv.a.H.) inlito[*](inlitum hv. a. H(S).) capiti[*](capite dTH.) ventrive[*](uentrisue V2d. -suae V1R. -treue ThH.) sanguinem sisti[*](sisti VRdD. -tit Bhv(S). -tendum TH.), dum[*](dum om.T.) ne qua[*](qua BS. quod V. quid RdThv.) penetret[*](penetret BTG. peteret VR. praetereat din ras.hv.) in viscera ac volnus attingat. aliter utendum non equidem censeam.

Hydrargyro[*](hydrarguro B1. -giro B2.) argentum[*](argum???tum R.) inauratur[*](inauratum B.) solum nunc prope, cum et in[*](in Bhv. om. r.) aerea[*](aerea BS. aera hv. aeris VdT. ueris R.) simili modo duci[*](duci ll. v. cfr. § 128. an etiam aeri .... obduci? cfr. XXVIII 146.) debeat. sed eadem fraus, quae in omni parte vitae ingeniosissima est, viliorem excogitavit materiam, ut docuimus.

[*](100)

[*](Th. lap. 47. 46.) Auri argentique mentionem[*](mentio B1.) comitatur lapis, quem coticulam appellant, quondam non solitus[*](solus VR.) inveniri nisi in flumine Tmolo[*](tmolo B e Theophr. timocho VRd. hym- hv. in//ocho B.), ut auctor est Theophrastus, nunc vero passim. alii[*](ali B1. quem alii hv. a. S.) Heraclium[*](heraclius VR.), alii Lydium vocant. sunt autem modici, quaternas uncias longitudinis binasque latitudinis non excedentes. quod a sole fuit in iis[*](iis v. his ll. C.), melius quam quod a terra. his coticulis periti[*](peritum (om. cum) V.) cum e vena ut[*](ut dG. aut B. tui r. om.hv.) lima rapuerunt[*](rapuerint hv. a. S.) experimentum, protinus dicunt, quantum auri sit in ea, quantum argenti vel[*](uel—15 argenti om.B.) aeris, scripulari[*](scripulari dTH. scribu-VR. scrupulati h. -ari v.) differentia , mirabili ratione non fallente.

Argenti duae differentiae. vatillis[*](ban- tillis h. bat- v. a. S (item infra et XXXIV 112).) ferreis candentibus [*](condentibus Vd.) ramento inposito, quod candidum permaneat, probatur. proxima bonitas rufo, nulla nigro. sed experimento quoque fraus intervenit. servatis in urina virorum vatillis inficitur ita ramentum obiter, dum uritur candoremque mentitur[*](metitur VR.). est aliquod[*](aliquod ll. v(S). aliud d(?)C.) experimentum politi[*](politi Bhv. -ici R. pollici VdT.) et in halitu hominis, si sudet protinus nubemque discutiat.

lamnas[*](dist. ego.) duci[*](duci et hv. a. S.)in[*](in ego. om. ll. v. cfr. XXVII 91. XXVIII 123.XIV 55. II 5 et XXXVII 149. II 91 al.) speciem[*](fpeciem BJ. -cula rv(D).)vitri[*](uitri ego. fieri ll. v. (possit etiam conici lamnas diei in speciem fieri: cfr. § 58. II 100).) non nisi ex optimo[*](optuma B1. -tima B2.)

posse creditum[*](creditum VRdhv (iunctumn cum fuerat, ut XXXVII 25). cfr. § 130. VIII 78. 52. -dimuf BS (parum conveniens cumfuerat). an potius creditum eft. erat?). fuerat id integrum[*](integrum fed id BS (et dist.). om. rv.), sed id quoque iam fraude corrumpitur.

Est[*](est ego. sed ll. v.) natura mira[*](mira est R(?)hv. a. S.) imagines reddendi, quod repercusso aëre atque in oculos regesto fieri convenit. eadem[*](eodem B1.) vi sic[*](ui sic ego. uifi B. nisi r. uis S. ui hv.) in speculi[*](speculis hv. a. S.) usu[*](post usu punctum posuit S.) polita crassitudine paulumque propulsa dilatatur in[*](in om.VRd.) inmensum magnitudo imaginum. tantum interest , repercussum illum excipiat an respuat.[*](cfr. Senec. nat. qu. I 5, 5. 14.) quin etiam pocula ita figurantur expulsis[*](expulfif ll. G(S). exsculptis dTv(H). -ultis h.) intus crebris ceu speculis, ut[*](ut om.B.) vel uno intuente totidem[*](populus totidem VRdhv. a. S.) populus imaginum fiat[*](fiant B1.). excogitantur et monstrifica, ut in templo Zmyrnae dicata[*](di- cata Bhv. dicta r.). id evenit[*](id uenit R. adue- V.) figura materiae. plurimum[*](plurimum BS. -umque rv(D).) refert concava sint et[*](plana e B2. om. v.a.G.) poculi modo an parmae Threcidicae[*](thraecidi- cae (trae- V) BVS. om. v. a. G.), media depressa an elata, transversa an obliqua[*](oblita Vd.), supina an[*](an om.R.) infesta[*](infefta BRS. festa VdhVen. recta v. inferna D.), qualitate excipientis figurae torquente venientes umbras;[*](med.: cfr. Plin. XXXIV 160.) neque enim est aliud illa imago quam digesta claritate[*](clari- tate ll. v(S). -tas C.) materiae[*](materiae Bhv. -ia et r.) accipientis umbra[*](umbra Se coni.J. -ram ll. v.). atque ut omnia de speculis peragantur in hoc loco, optima aput maiores fuerant[*](fiebant dThv. a. G.) Brundisina[*](brindisina VRd.), [*](dist. v. a. D. cfr. XXXIV 160. )stagno[*](stanno hC.) et aere mixtis. praelata sunt argentea; primus fecit Pasiteles[*](passi- teles R. praxi- hv. a. S. cfr. § 156.) Magni Pompei aetate. nuper credi coeptum certiorem imaginem reddi auro opposito aversis.

Tinguit[*](tingunt R.) Aegyptus argentum, ut in vasis Anubim[*](anubem Vdhv. a. S. -be R.)

suum[*](fuum fpect& Bhv. susp- r.) spectet, pingitque, non caelat[*](celat BV.), argentum. unde transiit[*](transitU 746. cfr. § 57. 117. 151. XXXI 95. XXXIV 15 et de scriptura XXXIV 15. 65. 103. XXXV 21. 23. 47. 100. 131 al. tranfit BVdhv. -nsmisit R.) materia et ad triumphales statuas; mirumque, crescit pretium fulgoris excaecati. id autem fit hoc modo: miscentur argento tertiae[*](tertiae BRdTH. -tia V. -tia pars hv. cfr. XXXIV 20.) aeris Cyprii[*](cypri BD.) tenuissimi, quod coronarium[*](& Bhv. om. r.)[*](plurif B1. -ref B2.) vocant, et sulpuris vivi quantum argenti; conflantur [*](conflatur Bv. a. G. -tus R.) ita[*](ita om.hv. a. G. ita ut V.) in fictili circumlito argilla; modus coquendi, donec[*](& ll. G (D). om.hv(S).) se ipsa opercula aperiant. nigrescit[*](ni crescit V. incr- v. a. G.) et ovi indurati[*](induranti B.) luteo, ut tamen aceto et creta deteratur.

[*](cfr. Plin. supra § 46.—Cic. off. III 20, 80.)Miscuit denario triumvir Antonius[*](triumuiratione onus VRd.) ferrum[*](ferro B.), miscent[*](mifcent BVTS. -tur Rd(?)H. -cuit hv.) aera[*](aeri hv. a. H.) falsae monetae[*](falsa moneta VR.), alii[*](alii & ego. -ia R. -iae BVJ. -ii d. -ii e hv.) et ponderi[*](ponderi U(D). -re BRhv(J). -rae V. -ra d.cfr. XIII 99.) subtrahunt, cum sit iustum LXXXIII e libris signari. igitur ars[*](aris Vd.) facta denarios probare, tarn[*](tamen VR.) iucunda plebei lege[*](plebei lege BS. lege plebi RdC. lege (e lege hv) plebe Vhv.), ut Mario Gratidiano vicatim[*](grati uictatim (-totim R2) R.) totas[*](totaf Bhv(S). -ta rH(D).) statuas dicaverit. mirumque, in hac artium[*](uina B.) sola vitia discuntur et falsi[*](falsum hv. a. G.) denarii spectatur[*](spectantur R.) exemplar pluribusque[*](plurisque D.) veris denariis[*](denarif BD.) adulterinus emitur.