Naturalis Historia

[*](Pl. iun. 11, 14–17. Marc. 2, 20.—Pl. iun. 90, 7–11. —cfr. Plin. XXV 133.) Herba in capite statuae nata, collecta in vestis alicuius pannum[*](panno XPl. iun. v.a.S.) et inligata lino[*](lino S cum man. Dal. et Pl. iun. in lino ll.Xv(J). cfr. XXVIII 98. 114. XXXIII 122. (XXVI 135. XXVIII 203).) rufo, capitis dolorem [*](dolorem EXPl. iun. v. -res adposita rTfS.) confestim sedare traditur.— Herba quaecumque e[*](e (in V2) ll.Xv(S). a C.) rivis aut fluminibus ante solis ortum collecta ita[*](ita om.EX.), ut nemo[*](colligentem nemo d.) colligentem videat, adalligata[*](adalligata H. contra (eo E) ter- tianas (terci-X) adalligata ll.Xv.) laevo bracchio ita, ut aeger quid sit illud ignoret, tertianas arcere traditur, — Lingua herba nascitur circa fontes. radix eius

conbusta et trita cum adipe suis—adiciunt ut nigra sit[*](fit dEv. fiat X. fuit V.) et sterilis—alopecias emendat unguentium in sole.— [*](Pl. iun. 30, 20. (cfr. Plin. XXX 35).) Cribro in limite abiecto[*](abiecto man. Dal. v(S). adi- ll.XLugd.) herbae intus extantes decerptae [*](deceptae E.) adalligataeque gravidis partus adcelerant.— 110) Herba, quae gignitur super[*](super VdfS. -pra EXv.) fimeta ruris, contra anginas efficacissime pollet ex aqua pota.— Herba, iuxta quam canes urinam fundunt, evulsa ne ferro attingatur , luxatis celerrime[*](celeberrime d.) medetur.

Rumpotinum arborem demonstravimus inter arbusta . iuxta hanc viduam[*](uidua d.) vite nascitur herba, quam[*](14,12) Galli rodarum[*](rodaram X. rhodoram E(?)v.a.S.) vocant. caulem habet[*](habent Vd.) virgae ficulneae[*](aefficulneae V.) modo geniculatum, folia urticae in medio exalbida[*](albida d.), eadem procedente tempore tota rubentia, florem argenteum, praecipua contra tumores fervoresque et collectiones cum axungia vetere[*](uetere H. -ri Ven.(G). uero uetere (-ri EXv) ll.fXv.) tusa ita, ut ferro non attingatur. qui perunctus est, despuit[*](despuat Xman. Dal. si desp- v.a.G.) ad suam dexteram terna[*](terna EJ coll. XXVIII 36. terra Vd. ter. Nam X. ter. Iam man. Dal. ter v.). efficacius remedium esse aiunt, si tres trium[*](tres trium EXS. terrestr- r. tres quoque trium v.) nationum homines[*](ho- minum E.) perungant dextrorsus.

Herba impia vocatur incana, roris marini aspect[*](ronis mari aspecto V.), thyrsi modo[*](modo in X. -dum V. in modum dSJ.) vestita atque capitata. inde alii ramuli exsurgunt sua capitula gerentes; ob id impiam appellavere, quoniam liberi super parentem excellant. alii potius ita appellatam[*](qmEX. quod v.a.D.), quoniam nullum[*](nulla E.) animal eam attingat, existimavere . haec inter duos lapides trita fervet praecipuo adversus anginas suco, lacte[*](lactae V. -ti d.) et vino admixto. mirum traditur , numquam eo[*](eo XJ. e Vd. ab eo E(?)v.) morbo temptari qui gustaverint; itaque

et subus[*](subus ES. -biis X. subtus r. suibus v. cfr. § 176.) dari, quaeque[*](quaeque Ev. quoque X. quae V. qui d.) medicamentum id noluerint haurire, eo morbo interimi. sunt qui avium nidis[*](autumnidis E. nidis X.) inseri aliquid ex ea putent atque ita non strangulari pullos avidius devorantes .

Veneris pectinem appellant a similitudine pecti- 5 num, cuius radix cum malva tusa omnia corpori infixa extrahit.— Veterno liberat quae exedum vocatur, —Notia[*](notia S ex ind. nodia ll.Xv.) herba[*](herba nota d.) coriariorum officinis familiaris[*](familiaris J. eam (tam X) hilaris VEX. etiam (in ea S) hilaris Ven.S. ea uillaris dT. nota, ea mularis v.) est aliis[*](aliis om.Xv.a.H.) aliisve[*](aliisque v.a. H.) nominibus[*](nominibus ll.XVerc. J. om. Ven. -ni- bus, nomas curat v.) ; efficacissimam[*](efficacissimam X. -mas Vd. -mamque E (?)v.) adversus scorpionem esse potam e[*](potam e S. -tam X. -tae V. -tas d. -tam in v(E?). repperio VXD.) vino aut posca reperio.

[*](cfr. Plin. XXVII 32. Diosc. III 94. Isid. XVII 9, 66. —cfr. Plin. XXI 104. (XXVI 105)) Philanthropon herbam Graeci appellant nasute[*](nasute ll.TS. -the X. -tem v. hirsutam B coll. XXVII 32.), quoniam vestibus adhaerescat. ex hac corona inposita[*](inpositis V.) capitis dolores[*](dolorem dT.) sedat.—Nam quae canaria[*](ca- rania d.) appellatur lappa, cum plantagine et[*](et uini E.) milifolio[*](millefolio EXv.a. J. cfr. § 152.) trita ex vino carcinomata sanat, ternis diebus soluta. medetur et subus[*](subus VfS. subiis X. suibus rv. item infra v. 18. cfr. § 174.), effossa sine ferro, addita[*](et addita EXv.a.S.) in colluviem poturis vel ex lacte ac vino. quidam adiciunt effodientem[*](et fodientem EXv.a.S.) dicere oportere: haec est herba argemon, quam Minerva repperit subus remedium , quae[*](quae fS. que V. qui rXv. cfr. § 174.) de illa gustaverint[*](gustauerit d.).

[*](Diosc. III 56.) Tordylon[*](tordylon EH. -len v. fordilon X. tordin rf.) alii semen silis[*](silis dEXv. ilis V. seselis B e Diosc. sesilis D. sed cfr. XX 36. XXII 79. XII 128. XXVI 42.) esse dixerunt, alii

herbam per se, quam et syreon[*](sireon X. -eum V.) vocaverunt. neque aliud de[*](dea d.) ea proditum[*](prodictum V.) invenio quam in montibus nasci, conbustam potu ciere menses et pectoris excreationes, efficaciore etiamnum radice; suco eius ternis[*](tenuis (pro ternis) V.) obolis hausto renes sanari; addi radicem eius et in malagmata.

[*](Diosc. IV 30. 32.) Gramen ipsum inter herbas vulgatissimum geniculatis serpit internodiis crebroque ab his et ex[*](ex om.VdT.) cacumine novas radices spargit. folia eius in reliquo orbe in exilitatem fastigantur[*](fastigiantur C.), in Parnaso tantum hederacia[*](hede- racii (ed- X) EX.) specie[*](speciae V.) densius quam usquam fruticant[*](fruticant E(?)G. -ti rX. -te v. an fruticantia?), flore odorato candidoque. iumentis herba non alia gratior, sive viridis sive in feno[*](fenum coni. Dal.) siccata et[*](siccata et ego. -tae Vd. -ta EXv.), cum detur[*](cum detur VEG. tunditur Xv. cond- T. -dantur d.), adspersa aqua. sucum quoque[*](quoque EXv. que VdfS. om.T.) eius in Parnaso excipi tradunt propter ubertatem; dulcis hie est. in vicem eius in reliqua parte terrarum succedit decoctum ad vulnera conglutinanda, quod et ipsa herba tusa praestat tueturque[*](tuetur praestatque Vd.) ab[*](et ab v.a.G.) inflammationibus[*](inflationibus VdTf.) plagas[*](plagas E(?)G(J). placat VXv. pacat dT. praeligata S.). adicitur[*](adicitur decoctu V. decocto adicitur Xv.a.S.) decocto vinum ac mel, ab aliquis et turis, piperis, murrae[*](murrae S. -rra et V. -rraeque X. myrre d. -rraeque Ev.) tertiae portiones, rursusque coquitur[*](cogitur E. co- quuntur d.) in aereo vase ad dentium dolores[*](dolores et Xv.a.S,),[*](Diosc. IV 30 Marc. 26, 66.) epiphoras. radix decocta in vino torminibus medetur et urinae difficultatibus ulceribusque[*](ulceribusque VdfXH. -bus Ev.) vesicae [*](uesicae om.X.), calculos frangit. semen vehementius urinam inpellit, alvum vomitionesque sistit. privatim autem draconum morsibus [*](nouem ll.v.) auxiliatur. sunt qui genicula VIIII vel unius[*](unus V.) vel e duabus tribusve herbis ad hunc articulorum numerum involvi

lana sucida nigra iubeant ad remedia strumae panorumve [*](fanorum (ra- d) uel Vd.).[*](Seren. 13.) ieiunum esse debere qui colligat; ita ire[*](ita ire Xv. italia E. fi aliae V. filie d1. fiale d2. sic abire D. statim abire coni. S.) in domum absentis, cui medeatur, supervenientique ter dicere, ieiuno ieiunum medicamentum dare, atque ita adalligare triduoque[*](septem ll. v.) id facere. quod e graminum genere VII internodia habet, efficacissime capiti contra dolores adalligatur. quidam propter vesicae cruciatus decoctum ex vino gramen ad dimidias a balineis[*](balneis dEXv.a.G.) bibi iubent.

[*](cfr. Diosc. IV 54.) Sunt qui[*](quini V1dB. quin id V2. quod in E. quod illi Xv.) et[*](ei (pro et) V.) aculeatum gramen vocent trium generum. cum in cacumine aculei sunt plurimum quini, dactylon[*](dactilon X. actylon E.) appellant. hos convolutos naribus inserunt extrahuntque sanguinis ciendi gratia. altero, quod[*](quo V.) est aizoo[*](azio EX.) simile, ad paronychia[*](paro- nychia v. -nyciae V. -nicia d. porontia E1. poronscia E2. po- runscia X.) et pterygia unguium[*](inguium Vd.) et, cum caro unguibus increvit, utuntur cum axungia, ideo[*](ideoque Vd.) dactylon[*](dactilon X. da- ceslon Vd.) appellantes, quia digitis medeatur.[*]((cfr. Diosc. IV 31).) tertium genus dactyli, sed[*](sed et E.) tenuis[*](tenuius X.), nascitur in parietinis aut[*](at (pro aut) V.) tegulis. huic caustica[*](ea ustica V.) vis est. sistit ulcera, quae serpunt. gramen capiti circumdatum sanguinis e naribus[*](e naribus om.EX.) fluctiones sistit. camelos necare traditur in Babylonis regione id, quod iuxta vias nascitur.

[*](Diosc. II 124.) Nec faeno[*](faeno X. fe- ll.S. foe- v.) Graeco minor auctoritas, quod telin vocant, alii carphos[*](carpos EX.prob. B e Diosc.), aliqui buceras[*](buceros X.), alii aegoceras[*](alii aegoceras om.EX.), quoniam corniculis[*](coniculis X. carn- Vd1.) semen est simile, nos siliciam[*](siliciam TB. -ctam (-cta d) ll.X. siciliam v.). quomodo sereretur [*](serpetur V.), docuimus suo loco. vis eius siccare, mollire, dissolvere.[*](18,140) sucus decocti feminarum pluribus malis subvenit[*](subueni V1. -nire V2.),

sive duritia sive tumor sive contractio[*](contractioue sit V. -ones sint d.) sit vulvae: foventur , insidunt[*](insidiunt V.) ; infusum quoque prodest.[*](Pl. iun. 12, 17. Diosc. eupor. II 62. 59.) furfures in facie extenuat[*](emendat dT.). spleni addito nitro decoctum et inpositum medetur , item ex aceto. sic et[*](et om.Xv.a.G.) iocineri[*](ioci- neris E.) decoctum. Diodes difficile parientibus semen eius dedit acetabuli mensura tritum[*](nouem ll.v.) in VIIII cyathis sapae, ut[*](ut S. aut ll.X. ut cum G. ad v.) tertias partes biberent[*](biberent VdTS. -rint EG. (si add.X). bibere, ut qui biberint v.), dein[*](dein VfS. deinde dT. de EX.del. G. in v.) calida[*](calida v. callide ll.TX.) lavarentur, et in balineo[*](balneo dEXv.a.S.) sudantibus[*](suadentibus V.) dimidium ex relicto iterum dedit, mox a[*](a (f?)v. in ll.TX.) balineo[*](balneo dTEXv.a.S.) relicum[*](relictum X.), pro summo auxilio.[*](Diosc. eupor. II 70. 74.) farinam faeni[*](faeni V. fe- rS. foe- v.) cum hordeo aut lini semine[*](seminis Vd.) decoctam aqua mulsa contra vulvae cruciatus subiecit[*](subiecit EXv. obi- rTfS.) idem[*](idem J. item ll.TfG. itemque Xv.) inposuitque[*](inposuitque VdTfS. -uit EXv.) imo[*](immo Vd.) ventri. lepras, lentigines sulpuris pari portione[*](portionem (-ne d) extra Vd.) mixta farinae[*](farina Xv.a.S.) curavit, nitro ante praeparata cute[*](autē V.), saepius die inlinens perunguique prohibens[*](prohibent Vd. praecipiens v.a.H.). Theodorus faeno[*](feno ll.S. foe- v.) miscuit quartam partem purgati[*](purgato V.) nasturci[*](nasturci VX. -rti rv.) acerrimo aceto ad[*](ad om.EX.) lepras. Timon[*](timon ll.TfD cum U 529. tymon X. Damion v ex ind. Damon H.) semen feni acetabuli dimidii mensura[*](nouem ll.v.) cum sapae et aquae VIIII cyathis ad[*](ad om.EX.) menses[*](meses dEX.) ciendos dedit potui[*](potui Vdf. -tu EXv. cfr. § 148.). nec dubitatur, quin decoctum eius utilissimum sit vulvis interaneisque[*](interraneis- que V.item v. 20.) exulceratis, sicuti semen articulis atque praecordiis; si vero cum malva decoquatur postea addito mulso, potus[*](potum S.) ante cetera vulvis interaneisque laudatur[*](laudatur—quoque om.EX.), quippe cum vapor quoque decocti plurimum prosit. alarumque[*](fortasse excidit alter genetivus, ut fuerit oris alarumque aut alarum nariumque vel auriumque. cfr. XXIX 137. XX 92. XXII 88.) etiam graveolentiam[*](grauiolentiam VXD.) decoctum faeni[*](faeni VX. fe- dTES. foe- H. foeni graeci v.) semen[*](semen VEXv(S). om.dTH(J).) emendat[*](emendat dTXv. dat VE.). farina porrigines capitis furfuresque cum vino et nitro celeriter tollit.[*](Pl. iun. 12, 15–17. 79, 9–11. (cfr. Diosc. eupor. I 148. 226. Scribon. 160. Marc. 36, 23. 45. 30.—Diosc. eupor. II 31).) in hydromelite autem decocta addita axungia genitalibus medetur, item pano, parotidi , podagrae, chiragrae[*](diagrae EX.), articulis, carnibus[*](carnibusque dv. que X.) quae[*](quae Vdv. que E. qui X.) recedunt ab ossibus, aceto vero subacta luxatis. inlinitur et lieni decocta in aceto et melle tantum. carcinomata subacta ex vino purgat, mox addito melle persanat. sumitur et sorbitio e[*](e dEXv. et V. ex D.) farina ad pectus exulceratum[*](exulceratam V.) longamque tussim. decoquitur[*](decoquitur ego. diu dec- ll.Xv. tam diu dec- CFW Müller p. 20. cfr. XXVIII 143. 144.), donec amaritudo desinat; postea mel additur.—Nunc ipsa claritas herbarum dicetur.

lpsa quae nunc dicetur herbarum claritas, medicinae tantum gignente eas Tellure, in admirationem[*](admi- ratione d.) curae priscorum diligentiaeque animum agit. nihil ergo intemptatum inexpertumque illis fuit, nihil deinde occultatum quodque[*](quodque VTEH. quoque fS. quaeque d. quod v.) non prodesse posteris vellent. at[*](ad V.) nos elaborata iis[*](iis v. his ll.S.) abscondere ac supprimere cupimus et fraudare

vitam etiam alienis bonis. ita certe recondunt qui pauca aliqua novere, invidentes aliis, et neminem docere in auctoritatem scientiae est. tantum ab excogitandis novis[*](nobis V.) ac invanda[*](adiuuanda dv.a.G. cfr. § 22.) vita mores absunt, summumque opus ingeniorum diu iam hoc[*](fuit hoc d.) fuit, ut intra unumquemque recte facta veterum perirent. at[*](ad V.), Hercules, singula quosdam inventa deorum numero[*](umero V.) addidere, omnium[*](omnium om. man. Dal. ho- minum D cum P.) utique vitam clariorem fecere cognominibus herbarum, tam benigne gratiam memoria [*](memoriam Vd.) referente. non aeque haec cura eorum mira est[*](est S cum Gron. si ll.TD. (cfr. § 16. 70). del. H. esset v.) in iis[*](iis v. his ll.C.), quae satu blandiuntur aut[*](aut Ev. ac rT.) cibo invitant: culmina[*](sed culmina v.a.H.) quoque montium invia et solitudines abditas[*](additas V.) omnesque[*](om- nisque Ev.a.D.) terrae fibras scrutati[*](scrutatur d.) invenere, quid quaeque[*](quaeque dv. queque V. neque E.) radix polleret, ad quos usus herbarum fila[*](fila dES. -le V. folia v.) pertinerent, etiam quadripedum pabulo intacta ad salutis usus vertentes.

Minus hoc quam par[*](pareat d.) erat nostri celebravere, omnium utilitatium et virtutum rapacissimi, primusque et diu solus idem ille M[*](M om.V.). Cato, omnium bonarum artium magister, paucis dumtaxat attigit, boum etiam medicina non omissa. post eum unus inlustrium temptavit Gaius Valgius eruditione spectatus inperfecto volumine ad divum Augustum, inchoata[*](inchoato V.) etiam praefatione religiosa, ut omnibus malis humanis illius potissimum principis semper mederetur [*](mederetur TEH. me- detur r. -dicetur v.) maiestas.

Antea condiderat solus apud nos, quod equidem inveniam[*](inueni Ev. a.S.), Pompeius Lenaeus[*](ieneis (pro lenaeus) V.) Magni libertus, quo primum tempore hanc scientiam ad nostros pervenisse animo adverto[*](animaduerto dv.a. H.). namque Mithridates, maximus sua aetate regum, quem debellavit Pompeius, omnium ante se genitorum diligentissimus vitae fuisse argumentis, praeterquam fama,

intellegitur.[*](cfr. Cels. V 23, 3—Gell. XVII 16. (Diosc. II 97. Scribon. 177).—cfr. Plin. VII 88. Gell. XVII 17, 2.—Appian. Mithr. 112 et Strab. X 4, 10 p. 477.) uni ei excogitatum cotidie venenum bibere praesumptis remediis, ut consuetudine ipsa innoxium fieret; primo[*](an primo ei (vel illi)?) inventa[*](inuita Vd.) genera antidoti[*](antidotis quoniam Vd.de errore cfr. v. 5.), ex quibus unum etiam nomen eius retinet; illius inventum[*](inquentum V1. in quantum V2. inuentum autumant v.a.S.), sanguinem[*](sanguine d.om.E.) anatum[*](manatum dEv.a.B.) Pontic arum[*](ponticarum B. -corum VdE2v. -taeorum E1) miscere antidotis, quoniam veneno viverent; ad ilium Asclepiadis medendi arte clari volumina composita extant, cum sollicitatus ex urbe Roma praecepta[*](praecepti V.) pro se mitteret; illum solum mortalium[*](mortalium mitridates (-em v) Ev.a.G.) certum est[*](certum est post locutum habentEv.a.D.) XXII linguis locutum, nec e[*](e D. om. ll. de v.) subiectis gentibus ullum hominem per interpretem appellatum ab eo annis LVI[*](LVI dEv. LIII V2. olui V1f. LXI Brot.), quibus regnavit.[*](Seren. 1062–1064.) is ergo in[*](in Vv(S). om. r Brot.) reliqua ingeni magnitudine medicinae peculiariter curiosus et ab omnibus[*](hominibus dv.a. H.) subiectis, qui fuere[*](qui fuere om.Vd.) magna pars terrarum, singula exquirens scrinium commentationum harum et exemplaria effectusque in arcanis suis reliquit, Pompeius autem omni praeda[*](regia praeda Ev.a.D.) regia potitus transferre ea sermone nostro libertum suum Lenaeum grammaticae artis iussit vitaeque ita profuit non minus quam reipublicae victoria ilia.

Praeter hos Graeci auctores[*](auctores VfS. -res medicinae d(?)Ev.) prodidere, quos suis locis diximus, ex his Crateuas[*](cratenuas V. -eias Ven. Euax rex Arabum qui de simplicium effectibus ad Neronem scripsit (conser- Verc.) Crateuas (vel -eias) v.a.H (ex Marbodo de lapid. prol. 2 inter- polantes).), Dionysius, Metrodorus ratione blandissima, sed qua nihil paene aliud quam difficultas [*](rei difficultas Ev.a.S.) rei intellegatur. pinxere namque effigies herbarum atque ita subseripsere effectus. verum et pictura fallax

est[*](est VdTfS. ex Ven. est ex v. est et EG.) coloribus tam numerosis, praesertim in aemulationem[*](aemulationem VdfS. -ne Ev(U).) naturae, multumque[*](multum E (?) G.) degenerat transcribentium socordia[*](focordia ego (et M Hertz). fors (Tv. fors ll.J) uaria ll.Tv. follertia CFW Müller p. 20. (pictura dicitur deterior fieri socordia).). praeterea parum est singulas earum aetates pingi, cum quadripertitis varietatibus anni faciem mutent.

Quare ceteri sermone eas tradidere, aliqui ne[*](ne VdG. in E.del. v.) effigie quidem indicata[*](indicata Ev. -cta rTf.) et nudis plerumque nominibus defuncti, quoniam satis videbatur potestates[*](potestas V. -atē dT.) vimque demonstrare quaerere volentibus. nec est difficilis cognitio[*](difficilis cognitio VdTfS. -le cognitu Ev.) : nobis certe, exceptis admodum paucis, contigit reliquas contemplari cientia Antoni Castoris, cui summa auctoritas erat in ea arte nostro aevo, visendo hortulo[*](ortulo V.) eius, in quo plurimas alebat centesimum annum aetatis excedens, nullum corporis malum expertus ac ne aetate quidem memoria aut vigore concussis[*](concusis V1. -ussus V2.). neque aliud mirata magis antiquitas reperietur [*](repperietur VD.). inventa iam pridem ratio est praenuntians horas —non modo dies ac noctes—solis lunaeque defectuum[*](defectum Vv.a.B(G).) ; durat tamen tradita persuasio in magna parte vulgi, veneficiis et herbis id cogi eamque unam[*](eamque unam VdTfS. -que nam E. -que num G. in eo namque v.) feminarum scientiam[*](scientia Vd.) praevalere[*](praeuale V.). certe quid non repleverunt fabulis Colchis[*](colcis V.) Media[*](medea Ev.a.S. cfr. XXXV 26. 136. 137. 145.) aliaeque, in primis Itala[*](itala EG(J). -lica v. -la cis V1. -licis V2d. -lis S.) Circe dis[*](circe dis Ev. -ca edis d. -ca aediis (-des V2) V.) etiam adscripta? [*](Aeschyl. ap. Th. H. IX 15, 1.—Plin. VII 15. Gell. XVI 11, 1. 2.—Homer. b 228. Th. H. ibid.) unde arbitror natum, ut Aeschylus e vetustissimis in poetica refertam Italiam herbarum potentia proderet, multique Circeios, ubi habitavit illa, magno argumento etiam nunc durante in Marsis, a filio[*](folia V. orta om.E.) eius orta gente, quoniam[*](quō E. quos v.a.S.) esse domitores serpentium constat.

Homerus quidem primus doctrinarum et antiquitatis parens, multus[*](multis Vd.) alias in.admiratione Circae, gloriam[*](gloria V.) herbarum Aegypto tribuit, cum[*](cum NdEG. tum Vv.) etiam tum[*](tum VdTfS. t .... N.om.EG. cum v. nunc D.) quae[*](quae del. v.a.G.) rigatur[*](rigatur ll. G. -aretur v. dicatur D. cfr. II 201. XIII 69.) Aegyptus illa[*](illa ll. v. an insula? cfr. V 48.) non esset, postea fluminis limo invecta.[*](cfr. Plin. XXI 159. Homer. δ 221.) herbas[*](herbis Vd.) certe Aegyptias[*](aegyptias NEv. -tiis d. -tis V1. -ti V2.) a [*](a N(?)v (D). ab ll.S.) regis uxore traditas Helenae suae plurimas narrat ac nobile illud nepenthes[*](ne- penthes v. De nephentes Vd. rheph- E. ne ...... s N.) oblivionem tristitiae veniamque adferens et ab Helena utique omnibus mortalibus propinandum. primus autem omnium, quos memoria novit, Orpheus de herbis curiosius aliqua prodidit. post eum Musaeus et Hesiodus polium herbam[*](her- baru.N.cfr.§ 22.) in quantum mirati sint[*](sint S. sunt Nll v.) diximus. Orpheus et Hesiodus suffitiones[*](suffustines Vd. ... fitione. N.)[*](21,44 145) commendavere. Homerus et alias nominatim herbas celebrat, quas[*](quas dv. quae N. qua E. quam V.) suis locis dicemus. ab eo Pythagoras clarus sapientia[*](sapientiae E.) primus volumen de effectu earum composuit , Apollini, Aesculapio[*](aesculapioque Ev.a.S.) et in totum dis immortalibus inventione et origine adsignata; composite et Democritus, ambo peragratis Persidis, Arabiae, Aethiopiae, Aegypti Magis[*](magiis N.), adeoque[*](adeoque dEv. adaeque V1. ad ... que N. aeque V2.) ad[*](ad om.E.) haec attonita antiquitas fuit, ut adfirmaverit[*](adfirmauit E. -aret C.) etiam incredibilia dictu.[*](Aelian. nat. an. I 45.) Xanthus historiarum auctor in prima earum tradit[*](tradit NG(D). -didit ll.v.(S).), occisum draconis catulum revocatum ad vitam a parente herba, quam balim[*](balim NEJ. -in v. -li V. -lum d. ballim S ex Etym.. M. p. 186, 34 et Arcadio p. 30, 14.) nominat, eademque Tylonem[*](tylonem VdS. thy- E(?)G tillonem v.), quem[*](quam E.) draco occiderat, restitutum saluti[*](salute NV.). et luba in Arabia herba revocatum ad vitam hominem tradit. dixit Democritus, credidit Theophrastus esse herbam,

cuius contactu inlatae ab alite, quam[*](quam v. qua NVdD. qui E.an de qua? cfr. XV 68.) retulimus, exiliret cuneus a pastoribus arbori adactus[*](aductus Vd.). quae etiamsi fide[*](etiam in fidei V.)[*](10,40) carent, admirationem tamen implent coguntque confiteri multum esse quod vero supersit. inde et plerosque ita video[*](uim E.) existimare, nihil non herbarum vi effici posse, sed plurimarum vires esse incognitas, quorum in numero fuit Herophilus clarus medicina, a quo[*](in quo E.) ferunt dictum, quasdam fortassis etiam calcatas[*](calcatis V1.) prodesse. observatum certe est, inflammari[*](inflammari ll.v (contra argumenti ra- tionem, ut videtu). an uel fanari?) vulnera ac morbos superventu eorum[*](earum E.) qui pedibus iter confecerint[*](confecerunt V(?)S.).

Haec erat antiqua medicina, quae tota migrabat in Graeciae linguas. sed quare non plures noscantur, causa est[*](causa est G. -sae si (nisi v) ll.v.) quod[*](quod VEv. quidem d.) eas agrestes litterarumque ignari experiuntur, ut qui soli inter illas vivant; praeterea securitas quaerendi obvia[*](obuiam V. -ia in D.) medicorum turba. multis etiam inventis desunt nomina, sicut illi, quam retulimus in frugum cura[*](18,160) scimusque defossam in angulis segetis praestare, ne qua ales[*](qua ales EG. quales V. -lis d. qua auis (uis v) C.) intret[*](intrent E.). turpissima causa raritatis[*](ra- ritas Vd.) quod etiam qui sciunt demonstrare nolunt, tamquam ipsis periturum sit quod tradiderint[*](tradiderunt E.) aliis. accedit[*](accedat E.) ratio inventionis anceps, quippe etiam in repertis alias invenit casus[*](causas V.), alias, ut[*](ui (pro ut) Vd.) vere dixerim, deus.[*](Pl. iun. 85, 1–3. cfr. Plin. VIII 152.) insanabile ad hosce annos fuit rabidi canis morsus, pavorem aquae potusque omnis adferens odium. nuper cuiusdam militantis in praetorio mater vidit in quiete, ut radicem silvestris rosae, quam cynorrhodon vocant , blanditam sibi aspectu pridie in frutecto[*](frutectu V, -eto v.a. G.), mitteret filio bibendam. in Laeetania[*](Laeetania Hübner Hermae I p. 341. lacetania dEG. late ca- V. lacte. In Lusitania v. cfr. XIV 71.) res[*](res om.Vd.) gerebatur, Hispaniae[*](hispanae V.) proxima

parte, casuque accidit[*](accedit V.), ut milite a morsu canis incipiente expavescere aquas superveniret epistula[*](et epistola E.) orantis, ut pareret religioni, servatusque est ex insperato[*](inspirato Vv.a.C.) et postea quisquis auxilium simile temptavit. alias apud auctores cynorrhodi[*](cynrh. d. N. qui norodi V.) una medicina erat spongiolae, quae in mediis[*](medis ND.) spinis eius nascitur, cinere cum melle alopecias capitis expleri. in eadem provincia cognovi in agro hospitis nuper ibi repertum dracunculum appellatum caulem pollicari crassitudine, versicoloribus[*](a uersicolorib. N.an & uers-? (nisi veto a—maculis post appellatum po- nenda sunt, duobus versibus olim inter se commutatis).) viperarum maculis, quem[*](quem V (?) C. quam Nrv.) ferebant contra omnium morsus esse remedio[*](remedio H cum Gron. -ia ll. -ium v.), alium[*](alium ll.TH. -us est v.) quam quos in priore[*](priori dE(?)v.a.S.) volumine eiusdem nominis diximus. est[*](est ego. sed ll. v.)[*](24,143) huic[*](hoc Vd.) alia figura, aliud miraculum exerenti se[*](exerenti se S. -tis e E. -tis se G. -ti... N. exer- centis e Vd. exeuntis e man. Dal. v.) terra ad primas serpentium vernationes[*](uenationes Vd.) bipedali fere altitudine rursusque cum isdem in terrain condenti[*](condentis (se cond- v) G.), nec omnino occultato eo apparet [*](apparet v. -reret Nll.) serpens, vel hoc per se satis[*](satis ll.v. s, N.) officioso naturae munere[*](funere E.), si tantum praemoneret tempusque formidinis demonstraret.

[*](cfr. Strab. XVI 4, 24 p 781.—Diosc. IV 2. Marc. 35, 15. 25, 13. (cfr. Plin. XXV 84. 101).) Nec bestiarum solum ad nocendum scelera sunt, sed interim[*](interim om.dT.) aquarum quoque ac locorum. in Germania trans Rhenum[*](re- num V.) castris[*](castra N.) a Germanico Caesare promotis maritimo tractu fons erat aquae dulcis solus, qua[*](qua NEv. quo Vd.) pota[*](poto d.) intra biennium dentes deciderent compagesque in genibus solverentur . stomacacen[*](sto- magacen V.) medici vocabant et scelotyrben[*](scelotyrben N2J. -turben (-bin d) N1VdBrot. sce- letorben Ev.a.B. -tirben B. -tyrben G.) ea mala[*](dist. G.). reperta[*](reperto N.) auxilio est herba, quae appellatur Britannica , non nervis modo et oris malis salutaris[*](maris V.), sed contra

anginas[*](anginas—contra om.N.) quoque et contra serpentes. folia habet oblonga nigra, radicem nigram. sucus eius exprimitur et[*](et ex Ev.a.S.) e radice. florem vibones vocant, qui collectus, priusquam tonitrum audiatur[*](toni- trum audiatur ND. -rua audiantur 11. v. cfr. 142. 192. XXXVI 88.), et devoratus securos in[*](securos in Vdv. -rus in N. in securus E.) totum annum a metu anginae praestat[*](annum —praestat ND. om. ll. reddit v.). Frisi[*](Frisi (Sis N) gens tum NS om. 11. v. Frisa codd. B. -si B.), gens tum fida in[*](fida in Nll. v. del. B.) qua castra erant, monstravere[*](nra uere E. nostris demonstrauere v.a.S.) illam. mirorque nominis causam, nisi[*](ni V.) forte[*](foret E.) confines oceano Britanniae veluti[*](ueluti Nll. v(J). -lut G. -lut e D cum U 530.) propinquae[*](propinquae NdEv. -que V. -quo D.) dicavere. non enim inde appellatam, quoniam ibi plurima nasceretur, certum est etiam tum Britannia[*](brittania N1. -annia N2.) libera.

Fuit[*](dist. G.) quidem et hic quondam ambitus nominibus[*](no- minis N.) suis eas adoptandi, ut docebimus fecisse reges. tanta[*](70 sqq.) res[*](res (ut res v) tanta Ev.a. H.) videbatur[*](uidebatur NTH. ut debeatur Vd. debe- Ev.) herbam[*](herbarum N.cfr. § 12. -bam tum Hauler.) invenire, vitam iuvare, nunc fortassis aliquis[*](aliquis ll.S. -uibus G. credet aliquis v.) curam[*](curam G. cum Nll. v.) hanc nostram frivolam quoque existimaturis[*](existimaris N. -rit Hauler. -mentur v.a. .G) ; adeo deliciis sordent etiam quae ad salutem pertinent[*](portent (pro fordent) N. oportent Hauler.). auctores tamen, quarum inveniuntur[*](inueni (om. uno versus untur—16 par est) N.), in primis celebrari[*](celebrare Ev.a.S.) par[*](pars V.) est effectu earum digesto[*](digestu N.) in genera[*](generatione (om. uno versu morborum—17 re- puta) N.) morborum. qua quidem in reputatione[*](reputationem V.) misereri sortis[*](miseris ortis d. his ereris hortis V.) humanae subit, praeter fortuita casusque et quae nova[*](quae noua NdTJ. que et (quae ei S) noua VS. quae nomina EH. nomina quae v.) omnis hora excogitat , milia[*](millia NEv.a.S.) morborum singulis mortalium timenda. Qui gravissimi ex his sint, discernere stultitiae[*](stultitia v.a. H. stuili . e N.) prope[*](probe N.) videri possit[*](possit dTEVen.(J). -sset N. potest V (?)v.), cum suus cuique ac[*](ac NVdD. ad Ev.) praesens quisque atrocissimus

videatur. et de hoc[*](de hoc NEv(D). hoc rTfS.) tamen iudicavere aevi[*](aeui EBrot. aui Nv. aut rTf.) experimenta[*](experimenta (exsp- N. expri- V) Nll.TfBrot. -to v.), asperrimi cruciatus esse calculorum a stillicidio[*](stillicidio Ev. -cio (vel -cid . .) N. -ci Vd.) vesicae, proximum stomachi, tertium eorum, quae[*](que N.) in capite doleant, non[*](dist. G.) ob[*](ab V.) alios[*](alios NdEG. alio V. -iud v.) fere morte conscita[*](concita E (?)Lugd.).

A[*](a om.Ev.a.G.) Graecis et noxias herbas demonstratas miror equidem[*](et quidem Vd.), nec venenorum tantum, quoniam ea condicio[*](e. condicio N) vitae est, ut[*](optu. . is N. -timi Ev.a.S.) mori plerumque etiam optumis portus[*](port.. N. potus dT.) sit, tradatque[*](tra- ditque VfSJ.... datque N.) M[*](M om.V.). Varro, Servium Clodium equitem Romanum magnitudine doloris in podagra coactum veneno[*](uenenum V. ueneno—et om.N.) crura perunxisse et postea caruisse sensu omni aeque[*](aequae N.) quam dolore in ea parte corporis.[*](cfr. Cornel. Nep. ap. Plut. Luc. 43.) sed[*](set N.) quae fuit venia monstrandi qua mentes solverentur, partus eliderentur, multaque similia? ego nec abortiva dico ac ne amatoria quidem, memor[*](memor NBas. -oro ll.v.) Lucullum[*](lucillum Vd.) imperatorem clarissimum amatorio perisse, nec alia magica[*](magica Vdv. magis E.) portenta, nisi ubi[*](portenta nisi ubi om.E.) cavenda sunt[*](an sint?) aut coarguenda, in primis fide eorum damnata. satis operae fuerit[*](fuerit VS. fuit rv.) abundeque praestatum [*](praestitum v.a.S.)[*](lac. indicavit J; excidisse videntur a dis priscisue vel tale quid.) vitae salutares dixisse, .... ac postea[*](postea ll.v. pro ea Dcum P.) inventas[*](inuentas EG. -ta Vv. -tae d.).

[*](Homer. κ 302–306. (Diosc. III 47 = Plin. XXVI 33). Th. H. IX 15, 7.) Clarissima[*](latissima E. laudat- v.a.S.) herbarum est Homero teste[*](teste om.EG.) quam vocari a[*](a om.d.) dis putat moly, et inventionem eius Mercurio adsignat contraque[*](contra quem Vd. demonstrat v.a.S.) summa veneficia demonstrationem. nasci eam hodie circa Pheneum[*](phaeneum V.) et in Cyllene Arcadiae tradunt specie illa Homerica, radice rotunda nigraque, magnitudine

cepae, folio scillae, effodi[*](fodi dT.) autem non[*](autem non (autē n???) vet. Dal. autem ll.v(D). haut J. haud S. cfr. Theophr.) difficulter. Graeci auctores florem eius luteum pinxere[*](lutem pingere V.), cum Homerus candidum scripserit. inveni e peritis herbarum medicis qui et in Italia nasci eam diceret adferrique[*](affir- maretque dT.)e[*](e J cum Strackio. om. ll. v.) Campania [*](in Vd.)autumni[*](autumni ego. cfr. § 117. XXVI 46. mihi ll. v. mnemini J.) aliquot[*](aliquod V.) diebus, effossam inter difficultates[*](difficultatis VD.) saxeas, radicis[*](radices V.) xxx pedes longae ac ne sic quidem solidae, sed abruptae[*](obrutae d.).

[*](cfr. Plin. XXVI 107.) Ab ea maxima auctoritas herbae est, quam dodecatheon [*](duodecatheon Vd.) vocant[*](an uocant ut? cfr. XXXVII 195.) omnium deorum maiestate[*](maiestate ego. -tem ll.v.) commendantes. in aqua potam[*](qua pota E.) omnibus morbis mederi tradunt. folia eius septem, lactucis simillima, exeunt a lutea[*](lutae VdT.) radice.

[*](cfr. Homer. ε 401. δ 232.—Diosc. III 147. Isid. XVII 9, 48. Plin. XXVII 85. Th. H. IX 8, 6.) Vetustissima inventu Paeonia est nomenque auctoris retinet, quam quidam pentorobon[*](pentorobon Ev. -toron d. -teron Vf.) appellant, alii glycysiden[*](glycysiden v(S). -dem E(?)Brot.(D). cycliodem rT. -den f.). nam[*](nam VTfS. om.d(?)Ev.) haec quoque difficultas est, quod eadem aliter alibi nuncupatur[*](nuncupatur VdTv(S). -antur EG.). nascitur opacis montibus, caule inter[*](imo (pro inter) d2. uno T.) folia digitorum[*](quattuor ll.v.) IIII, ferente in cacumine veluti Graecas nuces II aut[*](quattuor aut quin- que ll.v.) v. inest his[*](iis Ev.a.S.) semen copiosum, rubrum nigrum[*](rubrumque nigrum V.) - que. haec medetur et Faunorum in quiete ludibriis. praecipiunt eruere noctu, quoniam, si picus Martius videat, tuendo[*](tuendo ll.v. uolando coni. S. eruentem D. an ad tuendū (vel interdiu, ut XXVII 85)?) in oculos impetum faciat.

[*](Diosc. III 48. Th. H. IX 11, 2. 8, 7.) Panaces ipso nomine omnium morborum remedia promittit, numerosum et dis inventoribus adscrlptum[*](adscripsit E.). unum

quippe Asclepion cognominatur, a quo is[*](a quo is NJ. quos V. quō (quoniam) is Ev. qui dT. (locus nondum sanatus).) filiam Panaciam[*](panaciam NTv(S). -ceam EG. pano- ciam Vd.) appellavit. sucus est[*](est del. H. eius est v.a.G.) coactus[*](coactus dEv. -ct. s N. coctus (aut coetus) V.) ferulae qualem diximus, radice[*](12,127) multi corticis et salsi. hac evolsa scrobem[*](a v. scrobem incipitR.) repleri vario genere frugum religio est ac terrae piamentum[*](religio—piamentum om.N.).[*](Diosc. III 48.) ubi et quonam[*](et quonam NdTEVerc.(H). -niam VR. quoniam et v. et quo Bas.) fieret[*](feret N.) modo aut[*](ant Nll.fS. ac D. et v.) quale maxime probaretur, inter peregrina docuimus. id, quod e[*](quod e Nv. quod ae R. quod de d. code V1. circo de V2. quod E.) Macedonia[*](macedonia NEv. moniaco r.) adfertur, bucolicon[*](12,127) vocant armentariis[*](armentariis dv. -ris NVD. -ri E.) sponte erumpentem[*](erumpente N.) sucum excipientibus ; hoc celerrime[*](celeberrime Vd.) evanescit[*](uanescit VRS.). et in aliis autem generibus inprobatur[*](probatur VRdf.cfr. XII 127.) maxime nigrum ac[*](ac NEv. aut r.) molle; id enim argumento est cera adulterati[*](adulteratim V1. -atum V2dT.).[*](Diosc. III 49.—Th. H. IX 11, 1. Diosc. III 50.) — Alterum genus Heracleon vocant et ab Hercule inventum tradunt, alii origanum Heracleoticum[*](heraclem cum (tum R) VR.) aut[*](ant NVdTS. ide R.om.Ev.) silvestre, quoniam est origano simile, radice inutili, de quo origano diximus.—[*](20,170) Tertium[*](tertium genus dT.) panaces[*](panaces dEv. plin- N. pina est VR.) Chironium[*](chir..... N. -rontum V2. hir- V1R.) cognominatur ab inventore . folium eius simile lapatho, maius tamen et hirsutius, flos aureus, radix parva. nascitur pinguibus locis. huius flos efficacissimus, eoque amplius quam supra dicta prodest. [*](Th. H. IX 11, 4.) — Quartum[*](uncos ego posui. cfr. v. 14.) [genus] palaces[*](panacis E(?)Lugd.), ab eodem Chirone repertum , centaurion cognominatur, sed et Pharnaceon[*](pharnaceon Nv. -cion (far- R) VRES. -tion d.), in controversia[*](controuersia ll.v(Brot.). -iam G.)[*](e N.) inventionis a Pharnace[*](pharnace V2dv. -ci r. phar.. ce N.) rege deductum. seritur[*](seritur NEv. serior rT.) hoc[*](huic dT.), longioribus[*](longioribus quam NEv. flos rT.) quam cetera follis[*](follis V.) et serratis. radix odorata in umbra siccatur vinoque gra???m adicit. alia[*](alia (om. post adicit) ego coll. Theophr. om. ll.v.) eius[*](eius D. ei . . N. huius ll.v.) genera duo fecere aliqui[*](aliqui NVRdS. alterum Ev.), levis[*](leuis ll.TH. -ioris v. an latius (folio)? cfr. Theophr.) folii[*](foli NS. folio VR.), alterum tenuius[*](tenuius NRdH. tunius E. tenuis VTed. pr. -ioris v.).

[*](Diosc. IV 35.—cfr. Diosc. IV 182.) Heracleon siderion et ipsum ab Hercule inventum est[*](quattuor ll.v.), caule tenui, digitorum IIII altitudine, flore puniceo, foliis [*](follis V.) coriandri. iuxta lacus et amnes invenitur omniaque vulnera ferro inlata efficacissime sanat.

Est Chironis inventum ampelos[*](ampelo VRd.), quae vocatur Chironia, de qua diximus inter vites, sicuti de herba,[*](23,27) cuius inventio adsignatur Minervae.

[*](22,43 sq.)

[*](Diosc. IV 69.)[*](Scribon. 181.) Herculi[*](hercule V.) eam quoque adscribunt, quae Apollinaris aut[*](aut ego. aput V1. apud rv. del. D. apud alios, apud nos U 531.) a rabiealiis[*](a rabie aliis ego coll. Scribon. arabilis VR. ar- bilis E. arabas dv. ab alis D. a rabulis U.) altercum[*](altercum dH(D). cfr. ind. -rum r. -rcum siue altercangenum (-non G) v(S).), apud Graecos vero hyoscyamos appellatur. plura eius genera: unum nigro semine, floribus[*](floribus R(?)B e Diosc. foliis Vdv. -lii E.) paene purpureis, spinosum calice[*](calice ego e Diosc. (sublata dist.). talis VREv. -le dT.), nascitur in Galatia; vulgare autem candidius est et fruticosius, altius[*](altius Ev (om. Ven.). alterius rT.) papavere; tertii semen irionis[*](irionis B. trionis Ev. -nes r.) semini[*](semini v. seni VRd. semine E.) simile est[*](est ego. set E. sed rS. et v. de enuntiati forma cfr. § 44.), omnia insaniam gignentia capitisque vertigines. quartum genus molle, lanuginosum , pinguius[*](pinguium V.) ceteris, candidi[*](candidis V.) seminis, in maritimis nascens. hoc recepere[*](recipere V.) medici, item rufi seminis; nonnumquam autem candidum rufescit, si non ematuruit[*](ematuruerit dT.), inprobaturque . et alioqui[*](alioquin dv.a.Bas.) nulla[*](nullum Ev.a S(D).) nisi cum inaruit legitur. natura

vini, ideo[*](ideo VR. -oque d(?)Ev.) mentem caputque infestans. usus seminis et per[*](et per VRdv. inter E.) se et suco expresso. exprimitur separatim et caulibus [*](catilibus VR.) foliisque. utuntur et radice, temeraria in totum, ut arbitror, medicina.[*](Isid. XVII 9, 41.) quippe etiam foliis constat mentem corrumpi, si plura quam[*](quattuor ll.v.) IIII bibant[*](bibantur d(?)v.a.S. lac. indicavit J supplens biberunt. probabilius tot bibi iube- bant.) ; .... etiam antiqui in vino, febrim[*](febri E. -rem v.a.S.) depelli arbitrantes[*](arbitrantes VRdJ. -ant et E. -antur S. -abantur. Et v.). oleum fit ex semine, ut diximus, quod ipsum auribus infusum temptat mentem,[*](15,30) mireque, ut contra venenum, remedia prodidere iis[*](iis Rv(S). /i/ V1. hi V2. his rC.), qui[*](23,94) id bibissent, et ipsum pro remediis, adeo nullo omnia experiendi fine[*](finem V.), ut cogant[*](cogant ego. cogeret (ortum ex cogent) ll. S. -erent J. -erentur v.) etiam venena prodesse.

[*](Diosc. IV 188.) Linozostis[*](desunt §§ 38–41 inVRdT.) sive parthenium[*](par- thenium ego. -ius Ea. -ion v coll. ind.) Mercuri inventum est. ideo apud Graecos Hermu poan multi vocant eam, apud nos omnes Mercurialem. duo eius genera, masculus et[*](et a. cfr. § 80. (an uel?). om.Ev. est D.) femina, quae efficacior, caule et cubitali, interdum ramoso in[*](dist. et lac. indicavi ego coll. Diosc. exciderunt in caule II (binis).) cacumine, ocimo angustioribus foliis, geniculis[*](geniculis Ev. oculis a.)..., densis alarum cavis multis, semine in geniculis dependente , feminae copioso, mari iuxta genicula stante[*](stante & ego. -ntia Ea. -nte G. -nti v.)et rariore [*](rariore av(D). -ori E(?)G.) ac brevi contortoque, feminae soluto et candido. folia maribus nigriora, feminis candidiora;[*](cfr. Diosc. eupor. II 92.) radix supervacua , praetenuis. nascuntur in campestribus cultis. mirum[*](mirumque aD.) est quod de utroque eorum[*](eorum om.a.) genere proditur: ut mares gignantur, hunc facere, ut feminae, illam; hoc contingere, si a conceptu[*](conceptua E.) protinus bibatur sucus in passo edanturve folia[*](folia v. eo in lia Ea.) decocta ex oleo et sale, vel cruda ex aceto. quidam

decocunt[*](duabus Eav.)[*](tribus Eav.) eam in novo fictili cum heliotropio et II vel[*](uel a2D. aliis a1. om.E. ant v. an binis ternis? cfr. XXVI 72.) III spicis, donec cogatur[*](cogatur D. coqua- Ea. percoqua- S cum vet. Dal. cfr. XXXIV 170. excoqua- J. decoqua- v.).[*](Hippocr. de morb. mul. I 63. 74. 82. 85; de nat. mul. 8. 11. 18. 29. de morbis II 12. de int. affect. 34.) decoctum dari iubent et herbam ipsam in cibo altero die purgationis mulieribus per triduum , quarto die a balineo coire eas. Hippocrates miris laudibus in mulierum usum[*](usu v.a.D.) praedicavit has[*](has EaG. illas, easque v.), at[*](at vet. Dal. ad Eav.) hunc modum medicorum nemo novit. ille eas volvae cum melle vel rosaceo vel irino[*](irino EC. linino a. lilino v.) vel lilino[*](lilino J. lirino EC. yrinino a. irino v.) admovit, item ad ciendos menses secundasque. idem[*](hoc idem v. a. D.) praestare potu fotuque dixit. instillavit auribus olidis[*](olidis G. sol- Ea. surdis v.) sucum[*](sucum v. -co EaD. cfr. § 164. XXVIII 167.), inunxit[*](inunxit D. -itque Ev. inuinxit a.) cum vino vetere [*](dist. ego.) alvo[*](aluo Ev. albo aD.)[*](dist. ego.).[*](Diosc. IV 188. Scribon. 135. Marc. 30, 2. Seren. 515. Marc. 30, 61.) folia inposuit epiphoris; stranguriae et vesicis[*](uesicae v.a.S.) decoctum eius dedit cum murra et ture. alvo quidem solvendae vel in febri decoquitur[*](decoquitur Bas. -uatur Eav(D).) quantum manus capiat in II[*](duobus ll.v.) sextariis aquae ad dimidias; bibitur sale et melle admixto nec non cum ungula suis aut gallinaceo decocta[*](decocta S cum vet. Dal. cfr. XXIX 80. -tae E. -tum v. mixtum aD.) salubrius. purgationis causa putavere aliqui utramque dandam sive[*](fiue ll.v. per se siue vet. Dal. an in cibo?) cum malva decoctam[*](decoctam vet. Dal. -tum Ev. -ta aD.). thoracem purgant, bilem detrahunt, sed stomachum laedunt. reliquos usus dicemus suis locis.

[*](Diosc. IV 36. (cfr. Plin. XXXIV 152. Ovid. met. XII 212. Hygin. fab. 101).) Invenisse[*](inuenisse ego. -nies NEa.om. r. -nit v.) et[*](et om.N.) Achilles discipulus Chironis qua[*](qui d.) volneribus [*](dist. ego.) mederetur[*](mederet R.) —quae ob[*](ob NdEv. co r.) id Achilleos[*](achilleos v. -eus VdE. -eū R. ach .. leo. N.) vocatur—

ac[*](ac V. hac rv.) sanasse Teleplhum[*](telephema d. telerhuma R. -ruma V.) dicitur. alii primum aeruginem invenisse utilissimam emplastris—ideoque pingitur ex[*](ex Ev(D). ea N. cia VR. eia dT. et a S. a fH.) cuspide decutiens eam[*](eam NEv(D). om. rS.) gladio[*](gladius dT.) in volnus Telephi[*](telepi VR.) —, alii utroque usum medicamento volunt[*](uolunt NdEv. -ntatem V1R. -nt autem V2.). aliqui et hanc panacem[*](panace VR.) Heracliam[*](heracliam RED. -leam VdJ. -leon v.), alii sideriten[*](sideriten dfv(D). sid. riten N. -riaten VR. -ritem E. -tim S. -tin G. cfr. XXII 41.) et apud nos milifoliam[*](milifoliam ego. cfr. not. ad XXIV 152. millefoliam NEv(D). -ium rTfS.) vocant, cubitali scapo, ramosam[*](ramosa V.), minutioribus[*](in utioribus R2 in utilio- R1.) quam feniculi[*](feniculis VRf.) foliis[*](foliis Ev. folis ND. om. r.) vestitan[*](uestitum Vd.) ab imo.[*](Diosc. IV 33. 35. (cfr. Plin. XXVI 140. XXV 34).) alii fatentur quidem illam vulneribus utilem, sed veram Achilleon esse scapo caeruleo pedali, sine ramis, ex omni parte singulis foliis rotundis eleganter[*](eli- ganter R. -tur V.) vestitam; alii[*](allis E.) quadrato caule, capitulis[*](capitulis RdTH. -tolis V. -tibus Ev.) marruvii[*](marruuii ego. -uuti VR. -ubii rv. cfr. XIV 105 (M). XXII 41. XXVI 93. u etiam XX 118. 241. 244 scribendum fuisse videtur.), foliis[*](folio d(?)Ev.a.S.) quercus[*](dist. D.) ; hac[*](ha .. N. haec E. hanc v.a. D.) etiam praecisos nervos glutinari[*](glutinari D cum U 533. -re ll.v. an glutinant (mendo frequenti: cfr. § 78. 83. XXIV 140. 24 al.)?). faciunt alii[*](alii et ego. alia (=ali&) E. et VRdD. alii v.) et sideritim[*](sideritin ELugd.) in maceriis[*](maceritiis E.) nascentem, cum teratur[*](conteratur VR.), foedi odoris[*](foedioris R.) ;[*](Diosc. IV 34. (extr.: cfr. ib. 122).) etiamnum aliam similem huic, sed candidioribus foliis et pinguioribus, teneriorem[*](tene- riorem VRdTfS. -oribus EG. tenuioribus v (H).) cauliculis, in vineis nascentem, aliqui[*](aliqui ego. -ioqui N. -ioque ll. -iam v.) vero binum[*](uinum V. qui- v.a. B.) cubitorum, ramulis exilibus, triangulis[*](dist ego coll. Diosc.), folio[*](folio filicis (fel- S) VdEv(D). cfr. XXIV 85. foliculicis R.) felicis pediculo longo, betae semine, ones volneribus praecipuas. nostri eam, quae est latissimo folio, scopas regias vocant. medetur anginis[*](anguinis VR.) suum[*](succus dT.).

[*](Diosc. III 101. 142. Th. H. IX 18, 7. (cfr. Plin. XXIV 130. XXVI 75. XXVII 134).) Invenit et Teucer eadem aetate Teucrion[*](teucrion NdEv. uorion r.), quam quidam hemionion[*](hemionion B. -neon D. ... mioneon N. hermi- d. -oncon VR. -mineon E. -memon v.) vocant, spargentem iuncos[*](iugos VR.) tenues, folia parva[*](dist. ego.), asperis locis[*](locis nascentem v.a.D.), austero[*](austero Ev. -re r. aus .... m N.an austeram?) sapore[*](sapore NEv. om. r.). numquam florem[*](flo- rem ego. cfr. XXVI 58. XXVII 78. XVI 65. -rentem ll.v.) neque [*](nec quae ND.) semen gignit. medetur[*](meditur V.) lienibus, constatque sic inventam : cum exta[*](extat d.) super eam proiecta[*](protecta VR.) essent, adhaesisse lieni[*](lient V1. lin. N.) eumque[*](cumque V1R.) exinanisse[*](inanisse E.). ob id a quibusdam splenion[*](ple- nion R.) vocatur. narrant sues, qui radicem eius edint[*](edint NV1fS. edant dT. edunt V2Ev. ederint R(?)G.), sine splene inveniri. quidam ramis hysopi[*](hiesopi V. -eropi R.) surculosam, folio fabae, eodem nomine appellant et colligi, cum[*](cum VRdTfS. eum E.del. v.) floreat[*](floreat V2fS. -re ad V1RE. -re dT. -rentem adhuc v.), iubent[*](iuuent E.) —adeo florere[*](flore VR.) non dubitant—maximeque ex Ciliciis[*](cilicis V1. -ciae V2D. sed cfr. § 136. V 96. 129. XIV 81. 109. XIX 128. XXI 31. 42; aliter XXIV 165.) et Pisidiae[*](pissidiae V. pesside R.) montibus laudant.

[*](Diosc. IV 149. (cfr. Apollod. bibl. II 2, 2. Ovid. met. XV 326. Vitruv. VIII 21).) Melampodis[*](melampolis VRd.) fama divinationis[*](de ue- natione VRd.) artibus nota est[*](nota est v. -tas VRE. -ta dT.). ab hoc appellatur unum hellebori genus Melampodion[*](melam- podium d.). aliqui pastorem eodem nomine invenisse tradunt, capras purgari pasto[*](pastor E. -ore man. Dal. v.a. C.) illo[*](illi E.) animadvertentem[*](anim- aduertentem d2C. -tente Vd1Ev. -tite R.), datoque lacte earum sanasse Proetidas[*](proetidas VdB. proeci- R. paroti- Ev.)[*](lac. indicavi ego coll. Theophr. ex- ciderunt fortasse non constat auctoribus de generum inter se differentiis. cfr. § 168 (XVI 48. XXIX 94) et XVI 16. 148. 166. XXIII 29. XXXI 74. aliter U 534 post quam ob rem supplevit regni portione illum donatum esse.) furentes..... quam ob rem de omnibus eius generibus dici simul convenit.

Prima duo sunt, candidum ac nigrum. hoc radicibus tantum intellegi tradunt plerique, alii[*](alii & ego. alia VEd. alii Ev. cfr. § 43.)et folia nigri[*](nigra VR. -ro f.) platano [*](platani Ev.a. H.) similia, sed[*](sed V2Rdv. s V1. et E.) minora nigrioraque et pluribus[*](plurie V1R.) divisuris scissa, albi[*](albi EB. alibi V1Rd. alii V2v.) betae incipientis[*](incipientes VRd.), haec quoque nigriora et canalium dorso rubescentia, utraque caule palmi[*](palmari D cum U 535 contra Plinii usum. an palmeo (cfr. XXVI 95) vel palmi altitudine (cfr. XII 48. XXIV 137. XXVII 85)?), ferulaceo, bulborum tunicis convoluto[*](conuolto VR.), radice fimbriata ceparum modo[*](nigro modo E.). nigro equi[*](e quib: V. e quibus d.), boves, sues necantur, itaque cavent id, cum candido vescantur. tempestivum esse tradunt messibus. [*](Th. H. IX 10, 1–4. Diosc. IV 149. 148. 149. Isid. XVII 9, 24.) plurimum[*](dist. U 536.) autem nascitur in Oete[*](in oete ES. -ta v. nocte e r.) monte et optimum[*](opi- mum VRdf.de mendo cfr. XVIII 78. 263. XXXV 47.), uno eius loco circa Pyram[*](pyrum E. ep- v.a.B.). nigrum ubique provenit, sed melius [*](melius Ev. om. r.) in Helicone[*](elicon eicone V.), qui mons et aliis[*](alias VRTfS.) laudatur herbis. candidum probatur secundum Oetaeum[*](oetaeum C. -teum v. oetum E. eteum V1R. eteu r. (Oetaeum secundum v.a.S).) Ponticum, tertio loco Eleaticum[*](elaticum R.), quod in vitibus nasci ferunt, quarto Parnasium[*](parnassium E(?)Lugd.), quod adulteratur Aetolico ex vicino[*](uicino v. uinicio ll.). nigrum ex his Melampodium vocant, quo et domus[*](domos R(?)v.a.D.) suffiunt[*](sufficiunt VR.) purgantque, spargentes et pecora, cum precatione sollemni.[*](Th. H. IX 8, 8. 6. Diosc. IV 149.) hoc et[*](hoc et v. hoc est 11.) religiosius colligitur, primum enim gladio circumscribitur, dein qui succisurus est ortum spectat[*](spectet d. expectate VR.) et precatur, ut id liceat sibi concedentibus diis facere observatque aquilae volatus; fere enim secantibus interest, et, si prope advolavit [*](aduolauerit dv.a.G.), moriturum illo anno qui succidat augurium est. nec album facile[*](facere E.) colligitur, caput adgravans maxime, nisi praesumatur

alium et subinde vinum sorbeatur celeriterque fodiatur[*](fodietur VRd.).[*](Th. H. IX 10, 4. Diosc. IV 149. Marc. 30, 17.— Val. Max. VIII 7 ext. 5. cfr. Petron. 88.) nigrum alii[*](alii dTEv. -iam V. -iū R.) encymon[*](encymon dTEJ. uocy- (-ci- R) r. ectomon H cum Bodaeo e Theophr. et Diosc. ent- B. euchymon v.) vocant, alii polyrrhizon[*](poliriton VR.). purgat[*](uomnine VR.) per inferna[*](interna d.), candidum autem vomitione causasque morborum extrahit, quondam terribile, postea tam promiscuum [*](praemiscum V1. praesum- R. praecipuum V2), ut plerique studiorum gratia, ad pervidenda[*](previdenda V. praeui- R.) acrius quae commentabantur, saepius sumptitaverint[*](sumtitauerint (sumpti- v) dv. -runt E. summitauerunt r.). Carneaden [*](lac. indicavit S. excide- runt fere se eo purgauisse. cfr. Val. Max. et Gell.) responsurum Zenonis libris[*](Gellius XVII 15, 6.—Diosc. IV 150. (Th. H. IX 9, 2). 148. Scribon. 10. Marc. 1, 10.). . .. Drusumque[*](Drusum- que ego. -sum quoque ll. v.) apud nos, tribunorum[*](tribus nurum V1R. -bunum V2.) popularium clarissimum, cui ante omnis[*](omnis VS. -nes rv.) plebs[*](plebs TEv. pies d. pliet V1R. placet V2.) adstans[*](adstans Tv(S). ast- dD. st- E(?)G. arstane V. as stare R.) plausit[*](phousit V1R. phous id V2.), optimates[*](obtumatem (-tim- V2) V. -tes D. obtutes E.) vero bellum[*](uerm bello V1. uerrem bello V2.) Marsicum inputavere [*](importauere dT.), constat hoc medicamento liberatum comitiali morbo in Anticyra insula. ibi[*](enim ibi dE.) enim tutissime[*](tutissime om.d.) sumitur, quoniam, ut diximus, sesamoides[*](sesamoidē R.) admiscent. Italia veratrum[*](22,133) vocat.

Farina eorum per se[*](se ex mixta Rd.) et mixta radiculae[*](radiculae VRdfv(S). -la EVerc.(G).), qua lanas diximus lavari, sternumentum[*](sternutamentum dv.a.G.) facit, amboque somnum[*](somnum discutiunt coni. Dal.).[*](19,4 24,9)[*](Th. H. IX 8, 4.—Diosc. IV 149 (148).) leguntur autem tenuissimae[*](tenuis summa R.) radices brevesque[*](febresque E1. -re uique E2.) ac velut decurtatae[*](decorticatae V2.) et imae[*](et imae VRdfS. etiam hae Ev.). nam summa, quae est crassissima, cepis similis[*](tam??? R), canibus tantum datur purgationis causa. antiqui

radicem[*](radice VR.) cortice[*](corticis VRd.) quam carnosissimo[*](carnosissimam d. crassiss- man. Dal.) seligebant[*](eligebant dv.a.G.), quo[*](quo dv. quod VRS. quae E. qua man. Dal.) tenuior eximeretur medulla; hanc umidis spongeis opertam[*](opergas V.) turgescentemque acu in[*](acu in REG. ac uim V. ac ui d.del. v.) longitudinem findebant, dein fila in umbra siccabant his[*](iis R(?) va.S.) utentes. nunc ramulos ipsos ab radice quam crassissimi[*](craffiffimi ego. graui- ll.v. grandi- CFW Müller p. 20. de mendo cfr. XXIX 132.) corticis ita dant[*](ita dant G. -ntes ll.Tfv(D). radiantes J. an tendentes (sc. seligunt)? cfr. XXVII 124.). optimum quod acre[*](agre VR.) gustu[*](gustum R.) fervensque in frangendo pulverem emittit. durare vim[*](uim eius Ev.a.S.) xxx annis ferunt.

[*](Diosc. IV 149.)[*](Marc. 30, 17.) Nigrum medetur paralyticis, insanientibus, hydropicis , dum citra[*](cytra V. cyta R.) febrim, podagris[*](febri podagri VRd.) veteribus, articulariis morbis. trahit ex alvo bilem, pituitas[*](pituitis VRd.), aquas[*](ex aqua v.a.J.). datur ad leniter molliendam[*](molliendo VR.) alvum plurimum drachma una[*](una VTfS. ma upa E.), modice IIII[*](quattuor ll.v.) obolis. miscuere[*](miscere VR.an vero miscent? de mendo cfr. § 43.) aliqui[*](alique V.) et scamonium[*](scamonium VRD. -neam v. scammonium fES. -niam d. -neam C. cfr. XXVI 59. (scamonia Scribon. 140. 254.σκαμμωνίαTheophr. Diosc.)), sed[*](sed ut ius R.) tutius salem. in dulcibus datum copiosius periculum infert. oculorum caliginem fotu discutit;[*](cfr. Pl. iun. 96, 11 sqq.) ob id quidam et inunxere trito. strumas, suppurata, duritias concoquit et purgat, item fistulas [*](eximium VRf.) tertio[*](tertia v.a.S.) die exemptum. verrucas tollit cum squama[*](squamis Ev.a. S. cfr. XXXIV 107. 108. 109. 154. XXXVI 182. IX 113; contra XXX 107.) aeris et sandaraca. hydropicorum ventri inponitur cum farina hordeacia et vino. pecorum et iumentorum pituitas sanat surculo per aurem traiecto et postero die eadem hora exempto, scabiem[*](scabia R.) quadripedum cum ture, cera[*](cera VRdv(S). aut cera E(?)B(C) e Diosc. et cera Ven.) ac[*](ac B e Diosc. haric R. haro r. aro v. an cedria? cfr. XXIV 17.) pice[*](pide E1.) vel[*](uel v. uelut ll.) cum pisselaeo.

[*](Diosc. IV 148.) Album optimum, quod celerrime movet sternumenta [*](sternutamenta dv.a. H. (itemV2infra v. 5).), sed multum terribilius nigro, praecipue si quis apparatum poturorum[*](pu- turorum V. potuum d.) apud antiquos legat contra horrores, strangulatus, intempestivas somni vires[*](aures R.), singultus[*](singultos VR.) infinitos aut sternumenta, stomachi[*](stoma VR.) dissolutiones, tardiores[*](tardiores Ev. om. r.) vomitus aut longiores, exiguos aut nimios. quippe alia dare soliti, quae concitarent vomitiones, ipsumque helleborum extrahere [*](extrahere J cum Strackio. -rent ll. v.) medicamentis aut clysteribus, saepius etiam sanguine venis emisso. iam vero et cum prospere cedat, terribilius[*](terribilius ego. -li uisu EG. -lis uisu rTf. -lius uisu in v.) variis coloribus vomitionum et post vomitiones observatione[*](obseruationem VR.) alvi, balinearum dispensatione, totius corporis cura, antecedente omnia haec magno terrore famae, namque tradunt absumi carnes[*](carnes VRdTfS coll. § 67. adde XXIII 126. 127. 150. XXIV 93 al. -nem Ev (D).), si coquatur[*](coquatur VREv (sc. helleborum). -antur dTS.) una. sed antiquorum vitium erat quod propter hos metus parcius dabant, cum celerius erumpat, quo[*](quod E.) largius sumitur. Themison[*](thebison VRdf.) binas, non[*](dedit dT. donauit v.a.G.) amplius, drachmas datavit; sequentes et quaternas dedere claro Herophili praeconio, qui helleborum fortissimi ducis similitudini[*](similitudine E.) aequabat; concitatis enim intus omnibus[*](omnibus Ev. -ium r.) ipsum in primis[*](in primis —20 incisum Ev. om. r.) exire. praeterea mirum inventum est, quod incisum forficulis[*](forcipibus Brandis de aspir. Lat. p. 37.), ut diximus, cribrant[*](cribant VR. scri- v. a.B.) : cortex[*](53) remanet, hoc[*](hoc Ev(D). hue VR. hunc dTJ.) inaniunt[*](inanito v.a.G.) ; medulla cadit, haec in nimia purgatione data vomitiones sistit.

[*](cfr. Cels. II 13.) Cavendum est felici quoque cura, ne nubilo die detur, inpetibiles[*](quoque (pro quippe) E. (quippe impatibiles v.a.H).) quippe cruciatus existunt. nam aestate potius[*](quoque (pro quippe) E. (quippe impatibiles v.a.H).) quam hieme dandum non est in dubio. corpus VII

diebus ante praeparandum cibis acribus, abstinentia vini[*](uini—2 abstinentia om.E.), quarto et tertio die vomitionibus, pridie cenae abstinentia. album et in dulci datur, aptissime vero in lente[*](laene E. lacte v.a.H.) aut[*](ut E.) pulte. nuper invenere dissectis[*](disse et his VR.) raphanis inserere helleborum rursusque conprimere raphanos, ut transeat vis, atque lenimento[*](linimento Vf.)[*](quattuor ll.v.) dare. reddi post IIII fere horas incipit; totuml opus septenis peragitur horis.[*](cfr. Gels. III 23.) medetur ita morbis comitialibus , ut diximus, vertigini[*](uertigine R.), melancholicis[*](melangonicis VR.), insanientibus,[*](52) lymphatis[*](lympharis E1. -aticis dv.a.D. cfr. XXX 84.), elephantiasi albae, lepris, tetano, tremulis, podagricis , hydropicis incipientibusque tympanicis[*](tympaniticis H.), stomachicis[*](stomacicis V. -atitis df.), spasticis cynicis[*](cynicis Eman. Dal. H. quin- rT. clin- v.), ischiadicis[*](sciadicis VR.), quartanis, quae aliter non desinant [*](desinat VR.), tussi veteri, inflationibus, torminibus redeuntibus.

[*](Diosc. IV 148. Geop. XIII 4, 1. 6.—Gellius XVII 15, 7. (cfr. Cels. V 27, 4),—Marc. 4, 66.) Vetant dari senibus, pueris[*](et pueris R(?)v.a.S.), item mollis[*](mollibus VRv.a.G.) ac feminei corporis animive, exilibus aut teneris, et feminis minus quam viris, item timidis aut si exulcerata sint praecordia vel tumeant, minime[*](mine V. minimeue v.a.H.) sanguinem excreantibus[*](excerantibus R.) causariisve[*](causariis uel REv.a.S.) latere[*](dist. ego.). faucibus[*](////faucibus d. uel fauc- v.a.S.) medetur extra corpori inpositum[*](corpori inpositum ego. -ris ll. v. cfr. XXVI 65. XXXI 101. (post extra lac. indicavit J e coni. S).),eruptionibus pituitae cum axungia[*](acxungia V.) salsa inlitum[*](inlitum ego. illit- dEV. inlinit- rS. cfr. XXIII 26. 124.), item suppurationi veteri. mures[*](mores VR.) polentae[*](polentae (pul- VRD)ll.TfH. -ta v.) admixtum necat[*](negat V.). Galli sagittas in venatu helleboro tingunt circumcisoque vulnere teneriorem sentiri carnem[*](carnem sentiri Rd.) adfirmant. muscae quoque necantur albo[*](necantur albo Ev(D). albo (aluo VR) necantur r S.) trito[*](trito dv. tritū r.) et cum lacte sparso. eodem et phthiriasis emendatur.