Naturalis Historia

[*](init.: cfr. Beda n. r. 13. tp. r. 8.)Sed omnium admirationem vincit novissimum sidus, terris[*](terris- que R(?) va.J) familiarissimum et in tenebrarum remedium ab natura repertum, lunae. multiformisl[*](multiformi Fdva.S) haec[*](h& R2. & R1) ambigua[*](ambigua EaopS. amagae F1. ambage F2dRE3v(J)) torsit ingenia contemplantium[*](contemplanti- bus F1R1f) et proximum ignorare[*](ignorare FRafU. -ri EdopB(D). -ti v. de dictione cfr. V 52) sidus[*](sidus maxime Eaopv. max- sid- rG) maxime indignantium, crescens semper aut senescens et[*](et om.m) modo curvata in cornua facie[*](facie F2mzH. -ies Brot. om.d1yv. fauces r. del.R2E3. falcis J 15.16 dist. ego), modo aequa portione divisa, modo sinuata in orbem, maculosa eademque subito praenitens, inmensa orbe pleno ac repente nulla, alias pernox, alias sera et parte diei solis lucem adiuvans, deficiens et in defectu tamen conspicua —quae[*](qua a. ac F2z) mensis exitu latet[*](latens F2),[*]((20) cfr. Cic. Tusc. I 92. schol. Germ. p. 201.)tum[*](tum ego. cum ll.v) laborare non creditur—, iam vero humilis et excelsa[*](et excelsa R2dpmv. exc- rS), et ne id quidem uno modo, sed alias admota caelo, alias contigua montibus, nunc in aquilonem elata, nunc in austros deiecta. quae.singula in ea deprehendit hominum primus Endymion; ob[*](et ob id opva. S) id amor[*](amor ego. -ore ll.v. de dictione cfr. X 51) eius fama[*](fama ll. captus fama opF3in marg.d2v) traditur[*](traditus FRzS). non sumus profecto grati erga eos qui labore curaque lucem nobis aperuere in hac luce, miraque

humani ingeni peste[*](teste RE1a. -tes F1) sanguinem[*](scribere opz) et caedes condere annalibus iuvat, ut scelera hominum noscantur mundi ipsius ignaris.[*]((4-6) Beda n. r. 13. tp. r. 8.) proxima ergo cardini, ideoque minimo ambitu, vicenis diebus septenisque et tertia diei parte peragit spatia eadem, quae Saturni sidus altissimum XXX, ut dictum est, annis. dein morata[*](merata R1. memor- F1a. remor- opva.G. commor- F2z) in coitu solis biduo, cum tardissime, a tricesima luce rursum[*](rursus d(?)v) ad easdem vices exit,[*](32) haut scio an omnium, quae in caelo pernosci[*](prae- nosci Eapva.G. pron- Ff) potuerunt, magistra: in XII mensium[*](mensum F1S) spatia oportere dividi annum, quando ipsa[*](ipsa G. -sum ll.v(S)) totiens solem redeuntem ad principia consequitur ; solis fulgore, ut[*](ut z. eam ut opv(S).om.ll.H(D)) reliqua siderum, regi, siquidem in totum mutuata ab eo luce fulgere, qualem in reper[*](re- percussu aquae Rdv. -ssaque a. -ssa??? F1. -ssa qua E1 aqua F2E2opz)- cussu aquae volitare conspicimus; ideo molliore et inperfecta vi solvere tantum umorem atque etiam[*](etiam om.FR1a) augere, quem solis radii absumant. ideo[*](ideo et R2va.S(J). ideo autem z) inaequali lumine adspici[*](adspici E2ed2pv. adsumi (abs- F2z) r), quia[*](qui F1Rae), ex adverso demum plena, reliquis diebus tantum ex se[*](a se a) terris ostendat, quantum a sole[*](ex sole pva.S(J)) ipsa concipiat; in coitu quidem non cerni, quoniam haustum omnem lucis aversa[*](auersa FdEaB(D). adu- R(?)Brot. -sae p) illo regerat, unde acceperit. sidera vero haut dubie umore terreno pasci, quia[*](qui admini F1a. quia in eorū F2) dimidio orbe numquam[*](numquam F1dRE1ay. nonnu- F2E2pv) maculoso[*](maculoso Eap. -lo F1R1. -losa F2R2dv. -la y) cernatur[*](cernantur F2R2E2pyva.B), scilicet nondum suppetente ad hauriendum ultra[*](ultra om.p. an e terra?) iusta[*](iusta dE2yv. iuxta F1RE1eap. lucis F2f) vi[*](ui om.a. uim R2E1e); masculas enim non aliud esse quam terrae raptas cum umore sordes.

defectus autem suos et solis,

rem in tota contemplatione naturae maxime miram et ostento similem, magnitudinum[*](magnitudinem F1R1Ea. (R2periit marg.absciso). eorum magnitudinum opva.S) umbraeque indices exsistere.

[*]((3-8) Beda tp. r. 27. (n. r. 22).) quippe manifestum est solem interventu lunae occultari lunamque terrae obiectu ac vices reddi, eosdem solis radios luna interpositu suo auferente terrae terraque[*](terrae terraque R2dv.terraeque F1R1E. -re quē a. -raque F2Top. -rasque y) lunae. hac[*](hac uero opzva.G an obduci terrae (vel illi)?) subeunte repentinas obduci tenebras rursumque[*](rursusque p. -sus T) illius umbra sidus hebetari. neque aliud esse noctem quam terrae umbram, figuram autem umbrae similem metae ac turbini[*](torbini F1. orbi F2f) inverso, quando mucrone tantum ingruat neque lunae[*](lunae om.FfRE1apz) excedat altitudinem[*](altitudinem f (F2add. lune) Sabell. latit- rv), quoniam nullum aliud sidus eodem modo obscuretur et talis figura semper mucrone[*](in mucrone F2R2. -nem zva.S) deficiat.[*](Beda tp. r. 27.)[*](Beda n. r. 25.) spatio quidem[*](eodem (pro quidem) F2f) consumi umbras indicio sunt volucrum praealti volatus. ergo confinium illis est airis terminus initiumque aetheris. supra lunam pura omnia ac diurnae[*](diurnae oD. -na et y. diuturnae ll.v) lucis plena. a nobis autem per noctem cernuntur sidera, ut reliqua lumina e[*](e E2oC. et rv. in dTz) tenebris, et propter has causas nocturno tempore deficit luna. stati[*](statim E1a. -tuti F2dE2p) autem atque menstrui[*](menstrui non v. non me- F1REap. me- F2d) non sunt utrique defectus propter obliquitatem signiferi lunaeque multivagos, ut dictum est, flexus, non semper in[*](43) scripulis[*](scrupulis R1pva.S) partium congruente siderum motu.

[*](Beda n. r. 22.) Haec ratio mortales animos subducit in caelum ac velut inde contemplantibus trium maximarum rerum naturae partium magnitudinem detegit. non posset quippe totus sol adimi terris intercedente luna, si[*](si— 25 luna om.F1R1E1a) terra maior esset quam luna. tertia[*](tertia ll.v(H). certior B cum Beda) ex utroque[*](utraque va.H) vastitas

solis[*](solis d1yv(D). solis oculorum argumentis r(J)) aperietur[*](aperietur (sc. § 51) REpJ. -iretur da. -itur Foyv(D)), ut non sit[*](non sit ut RS. an non ut sit? cfr. VII 1) necesse amplitudinem eius oculorum argumentis atque[*](aut (pro atque) y) coniectura animi scrutari:[*]((10. 11) cfr. Diodor. XVII 7, 5-7. (Mela 1 94. Sol. 11, 6.)) inmenlsum[*](immensam Eaop) esse, quia[*](qui FRdy. que a) arborum in limitibus porrectarum in quotlibet[*](quodlibet F1R1aC. quol-R2y. quael-p) passuum milia[*](milia??? R. -arum d. -arium F1a) umbras paribus iaciat intervallis, tamquam toto spatio medius, et quia per aequinoctium omnibus in meridiana plaga habitantibus simul fiat a vertice, item quia circa[*](circa R2d2E2pyv. citra z.om.r) solstitialem circulum habitantium meridie ad septentrionem umbrae cadant, ortu vero ad occasum, quae fieri nullo modo possent, nisi multo quam terra maior esset, nec non[*](nec non z. nec ll.H. et v(D)) quod montem Idam exoriens latitudine exsuperet, dextra laevaque large amplectens, praesertim tanto discretus intervallo.

Defectus lunae magnitudinem eius haut dubia ratione declarat, sicut terrae parvitatenm ipse[*](ipse Fd2RaB. -sa Epzv.om.d1) deficiens. namque cum sint tres umbrarum figurae constetque, si par lumini sit materia quae[*](quae R2E2dpyv. om.r) iaciat[*](iaciat J. iactat dE1yv. -tatu a. -ta??? F1 -tā F2. -tans f. -tet R1p. faciat R2), umbram columnae effigie iaci[*](iacere y) nec habere finem, si vero maior materia quam lumen, turbinis recti, ut sit imum eius angustissimum et simili modo infinita longitudo, si minor materia quam lux, metae existere effigiem in cacuminis finem[*](fine pyva.G) desinentem talemque cerni umbram deficiente luna: palam fit[*](fit Fa. est y), ut nulla[*](ut nulla Eapv. haut (aut F1R) ulla FRd2Ty. nulla d1) amplius relinquatur[*](relinquatur Eapv. -uetur d. -uitur FRy) dubitatio, superari[*](solem superare yD) magnitudinem[*](magnitudinem terrae dTyS. -ne terrae FRa. -ne terram E(?)pv) terrae. id[*](hic (pro id) Eaz. hec R1. ??? F1) quidem et tacitis naturae ipsius[*](ipsius naturae indiciis pva.J. nat- ind- ips- R) indiciis: cur enim partitis

vicibus anni brumalis abscedit aut noctium opacitate terras reficit?[*](dist. J) exusturus haut dubie, et sic quoque exurens quadam in parte. tanta magnitudo est.

[*](cfr. Liv. XLIV 37, 5. Val. Max. VIII 11, 1. Quintil. I 10, 47. Lyd. ost. 9 p. 30b.—(10) Herodot. I 74. Lyd. ost. 9 p. 30ab.—Ptolem. geogr. 14. Lyd. ost. 7 p. 24c.)

Et rationem quidem defectus utriusque primus Romani genesis in vulgum[*](uulgus opyzva.S. sed cfr. VIII 43. XXX V 84) extulit Sulpicius Gallus, qui consul cum M. Marcello fuit, sed tum[*](tum Ev. cum r) tribunus militum, sollicitudine exercitu liberato pridie quam Perses[*](perses (pre- a1) FRa2dpv (S). Perseus E(?)a3ad marg.G(D)) rex superatus a Paulo est in concionem ab imperatore productus ad praedicendam eclipsim, mox et composito volumine. apud Graecos autem investigavit primus omnium Thales Milesius Olympiadis XLVIII anno quarto praedicto solis defectu, qui Alyatte rege factus est urbis conditae anno CLXX[*](CLXX F2ayv(Brot.). CLXXX F1fz. CXX r. CLX H). post eos utriusque sideris cursum[*](cursum om.FRd1a) in sexcentos annos praececinit[*](praececinit F2R2pD. praec???nit R1. -cinit r. -cinuit v) Hipparchus, menses gentium diesque et horas ac situs locorum et visus[*](uisos F2. uicos d2E2pva.H) populorum complexus, aevo teste baut alio modo quam consiliorum naturae particeps .[*]((20) Plut. de fac. in orbe lunae p. 931e. Pind. fragm. 74 (Bergk2).—(144, 1) Plut. Nic. 23. Quintil. I 10, 48.) viri ingentes supraque mortalia[*](mortalia ll.Brot. -lium naturam v(S)), tantorum numinum lege deprehensa et misera hominum mente iam soluta[*](iam soluta ego. inso- FR1a. abso- rv. labe sol- D), in defectibus[*](defectibus stellarum R2va.H. -bus siderum D) scelera aut[*](aut dv. ut r) mortem aliquam siderum[*](siderum del.D) pavente —quo in metu[*](metu F2R2dv. mente pz. -nse r) fuisse Stesichori et Pindari vatum sublimia ora palam est deliquio solis—aut[*](aut F2z. at (ad F1Re corr.) r Brot. et pv) in luna[*](luna??? F. -nae az.an recte?) veneficia arguente mortalitate et ob id[*](id om.FR1a) crepitu dissono auxiliante

—quo pavore ignarus causae Nicias Atheniensium imperator veritus classem portu[*](parte (-tē E1a) seducere F1R1E1a) educere opes eorum adflixit —: macte[*](macte Fd1R1az. -ti r. cfr. Fels p. 76) ingenio este, caeli interpretes rerumque naturae[*](naturae om.FR1a) capaces,[*]((6) Verg. Aen. I 742.) argumenti repertores, quo deos hominesque vicistis! quis enim haec cernens et[*](et om.FE1a) statos[*](status F2Rap) siderum (quoniam ita appellate placuit) labores non suae necessitati mortales genitos ignoscat?

Nunc[*](Nonne Fa. N??? R1) confessa de iisdem breviter atque capitulatim attingam ratione admodum necessariis locis strictimque reddita, nam neque instituti operis talis argumentatio est neque omnium rerum afferri posse causas minus mirum est quam constare in aliquis.

[*](Beda tp. r. 27. n. r. 22) Defectus CCXXIII[*](CCXIII F2R1a. CC. XCIII F1. CCXXII va. H. (CCXXXV M Cap.VII 868)) mensibus redire in suos orbes certum est,solis defectus[*](defec- tum d(Beda)va.S) non nisi novissima primave fieri luna, quod vocant coitum, lunae autem non nisi plena, semperque citra quam proxime fuerint[*](fuerit dop(Beda)va.S); omnibus autem annis fieri utriusque sideris defectus statis[*](statis F1d1v. -tutis r Beda) diebus horisque sub terra nec tamen, cum superne fiant[*](fiant superne opva.H)[*](fiunt yH Brot.), ubique cerni, aliquando propter nubila[*](nebula y. -lam iBeda), saepius globo terrae obstante convexitatibus mundi.[*]((145, 4) Lydus ost. 9 p. 30b.) intra ducentos annos Hipparchi sagacitate compertum est et lunae defectum aliquando quinto[*](quoto F1R1Ea) mense a priore fieri, solis vero septimo, eundem bis in XXX diebus super[*](super EpyBeda. supra rv) terras occultari, sed ab aliis hoc cerni, quaeque sunt in hoc miraculo maxime mira, cum conveniat umbra terrae lunam hebetari, nunc ab occasus parte hoc ei accidere, nunc ab exortus, quanam[*](et quanam va.S) ratione, cum solis exortu umbra illa hebetatrix sub terra

esse debeat, semel iam accident ut in occasu luna deficeret utroque super terram[*](terras F2T) conspicuo sidere. nam ut XV[*](in XV Fad. XII va.H) diebus utrumque sidus quaereretur, et nostro aevo accidit imperatoribus Vespasianis patre III[*](IV H cum Petavio. ac Ea. & p). filio[*](filio EapD. -10 II FR1. -10 iterum dR2v) consulibus[*](eos (procos.)F. eius Eap).