Naturalis Historia

Pliny, the Elder

Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor

[*](Lyd. ost. 6 p. 22ab. — cfr. Liv. III 10, 6. Val. Max. I 6, 5. Dion. Hal. X 2.) Praeter haec inferiore[*](in inferiore R2S. om.oz) caelo relatum in monumenta est lacte[*](celum lacte oz) et sanguine pluisse[*](pluuisse F1REova.G(SJ,item infra)) M'[*](M'. aH. M. rv) . Acilio[*](acilio R2v (G).atti- aC. ati- r) C. Porcio cos. et saepe alias, sicut carne P.[*](P. R(?)H cum Pighio. L. rv) Volumnio Servio Sulpicio cos., exque ea non perputruisse[*](perpu truisse Frafozv. putr- dE(?)L) quod non diripuissent aves, item ferro in[*](in F2R2E2dopv. a r) Lucanis anno ante quam M. Crassus a[*](a R(?)v. in r) Parthis[*](partis FR1. -tes Ea) interemptus est omnesque cum eo Lucani milites, quorum magnus numerus in exercitu erat. effigies quo[*](quo ego. que ap.quae ll.v) pluit ferri spongiarum[*](ferri spongiarum ego. spo- ferri (-rro op) ll.D. spo fere v) similis fuit. haruspices praemonuerunt superna volnera. L. autem Paulo C. Marcello [*](marcello v. -llono d. -llino ll) cos. lana pluit circa castellum Carissanum[*](carissanumFEv. carisa- R1ad. capsa- R2. carifa- o. carupha- p. compsa .Se Vell. II 68,3.περὶ κάψαϝLydus), iuxta quod post annum[*](post annum T. om.E1a.annum T. om.FR1. post om.o) T. Annius[*](manlius o) Milo[*](milo om.o) occisus est. eodem causam dicente lateribus coctis pluisse in acta eius anni relatum est.

[*](Lyd. ost. 6 p. 22c. Obseq. 41. 43. — (cfr. Verg. geo. I 474). — Plut. Mar. 17 med.) Armorum crepitus et tubae sonitus auditos e caelo Cimbricis bellis accepimus, crebroque et prius et postea. tertio vero consulatu Mari ab Amerinis[*](ab amerinis B. a mamertinis ll.v) et Tudertibus

spectata arma caelestia ab ortu occasuque inter se concurrentia, pulsis quae ab occasu erant. ipsum ardere caelum minime mirum est[*](est om.FRa.an recte?) et saepius visum maiore[*](in maiore R1a) igni[*](igni R2S. igneF2dH(D). -nib; E2. ne r. ui o. ui ignis v) nubibus correptis.

[*](Lyd. ost. 7 p. 24b-d. — § 149: (Aristot. meteor I 7 p. 344b, 32). — Diog. Lae. II 3, 5. Plut. Lys. 12. Ammian. XXII 8, 5. 16, 22.)

Celebrant Graeci Anaxagoran Clazomenium Olympiadis LXXVIII secundo anno praedixisse caelestium litterarum[*](militiarum F2fa, tiae rarum F1R1) scientia, quibus diebus saxum casurum esset e[*](ex d. de R1. a o) sole, idque factum interdiu in Thraciae parte ad Aegos flumen, qui lapis etiam nunc ostenditur magnitudine vehis[*](uehibilis d2o), colore adusto, comete quoque illis noctibus flagrante. quod si quis praedictum[*](re lictum Fa. ???ictum R1) credat[*](credat R2Edv. -dit r), simul fateatur necesse est, maioris miraculi divinitatem Anaxagorae fuisse solvique rerum naturae intellectum et confundi[*](et con fundi R2dv. interfu- r) omnia, si aut ipse sol lapis esse[*](esse Ev. esset (et R1) FRd. fuisset a) aut umquam lapidem in eo fuisse credatur. decidere tamen crebro non erit dubium.[*]((22 sqq.) cfr. Sen. NQ I 6, 1. 3, 11. — (23 sqq.) Beda n. r. 31. Aristot. de mundo 4 p. 395a, 33. - Sen. NQ I 8, 3. 7. 3, 1. Aristot. meteor. III 2 p. 372a, 26.) in Abydi gymnasio ex ea causa colitur hodieque modicus quidem, sed quem[*](quem R2Edv. quia r) in media[*](medio ava.S) terrarum casurum idem Anaxagoras praedixisse narretur[*](narreturR2S. -rratur rv(J). cfr. nov. luc. p. 41 n.15). colitur et Cassandriae[*](casandriae FR1. Cas sandre a. alexandriae R2in marg.), quae Potidaea[*](potid???e E. -die Fa. post idaea R2)quondam[*](quondā ego. om. ll.v. cfr. IV 36) vocitata est, ob id deducta[*](deductae R2SD). ego ipse vidi in Vocontiorum agro paulo ante delatum.

Arcus vocamus extra miraculum frequentes et extra ostentum. nam ne[*](nec F2) pluvios[*](pluuis R1. -iis F1Ea. -iales oz) quidem aut serenos dies cum fide portendunt. manifestum est radium solis

inmissum cavae nubi repulsa acie in solem refringi; eolorumque varietatem mixtura nubium, ignium, aëris[*](aeris igniumque va.S) fieri. certe nisi sole adverso non fiunt nec umquam nisi dimidia circuli forma nec noctu, quamvis Aristoteles prodat aliquando visum, quod tamen fatetur idem non nisi XXX[*](XXX ego. tricesima ll.v(H)D.XIIII C(Brot.)cum Rhodig. exAristot.) luna posse fieri[*](posse fieri ego. fieri posse yD. posse ll.v).[*](Aristot 1. 1. 2 p. 371, 30 sqq. 5 p. 377a 11 sqq. 4 p, 375b, 12. Sen. NQ I 8, 6. 3, 11.) fiunt autem hieme maxime ab aequinoctio autumnali die decrescente. quo rursus crescente ab aequinoctio verno non exsistunt, nec circa solstitium[*](uncos posui cum U26) longissimis diebus, bruma vero[*](hoc pv a. S) [id est brevissimis[*](breuissi- mis diebus E(?)dpva.S) ] frequenter[*](frequenter F2dEv(J). -tes R2TS. om r.), iidem[*](idem F2R2a. id est F1. om.R1. item y) sublimes humili sole humilesque[*](humilisque Fray) sublimi, et minores oriente aut occidente, sed in latitudinem[*](latitudinem dyv. altitudine (lati- E) ll) dimissi[*](dimissi E1a isi y. diffusi F2v. -so F3. demissi rS), meridie exiles, verum ambitus maioris. aestate autem[*](autem Fd2RaS. uero E2v haec E1. om.d1y) per meridiem non cernuntur, post autumni aequinoctium quacumque hora, nec umquam plures simul quam duo.

[*](Aristot. de mundo 4 p. 394a, 32 sqq.; meteor. I 10. 11. 12. Sen. NQ IV 12. 3,6. 4, 1. — (18-20) Beda n. r. 34. — (22) cfr. Plin. XXXI 33.) Cetera eiusdem naturae non multis dubia esse[*](eius FR1E1az) video:

grandinem conglaciato imbre gigni[*](igne (pro imbre) FR1E1a) et nivem eodem umore mollius coacto, pruinam autem ex rore gelido; per hiemem nives cadere, non grandines, ipsasque grandines interdiu saepius quam noctu, et multo celerius resolvi quam nives; nebulas[*](nebula F1Rea1 -lā ova.G) nec aestate nec maximo frigore exsistere, rores neque gelu neque[*](gelu neque om.FR1E1a) ardoribus neque ventis nec nisi serena nocte; gelando liquorem minui[*](minui v. -uere ll. om.p. cfr. XXXI 33), resolutaque[*](resolutaque R2S. sol- rv) glacie non eundem inveniri modum;

varietates colorum

figurarumque in nubibus cerni, prout admixtus ignis[*](admixtus ignis F2R2v. -tis signis r) superet aut vincatur.

[*]((6) Sol. 5, 8. 11, 32. cfr. Cic. Verr. V 26. Sen. cons. ad Marc. 17, 4.) Praeterea quasdam proprietates[*](proprietates caeli ova. H) quibusdam locis esse, roscidas aestate Africae noctes, in Italia[*](italie E. -lie Ra. -lia??? F1)Locris[*](locris et v. ocrisie F2d. crisie R. -siae r) et in lacu Velino nullo non die apparere[*](apperire F1. ape- R1E1a) arcus, Rhodi et Syracusis numquam tanta nubila obduci, ut non aliqua hora sol cernatur, qualia aptius suis referentur[*](re ferentur R2v. feruntur r) locis. haec sint dicta de aëre.

[*]((10) cfr. Lucret. II 998. — (14) cfr. Cic. leg. II 56. 63. — (18) Tertull. test. an. 4.) Sequitur terra, cui uni rerum naturae partium eximia propter merita cognomen indidimus maternae venerationis. sic hominum illa, ut caelum dei[*](diei F1a. dies F2o), quae nos nascentes excipit, natos alit semelque editos et sustinet[*](et sustinet ego. sustinet et ll. -net dyv) semper, novissime conplexa gremio iam a reliqua natura abdicates, tum maxime ut mater operiens, nullo magis sacra merito[*](sacra (-ro F1) merito RF1H cum Dal. -ramento r. om.o) quam quo nos quoque sacros facit, etiam monimenta ac titulos gerens nomenque prorogans nostrum et memoriam extendens contra[*](ultra coni. Haupt.) brevitatem aevi, cuius numen ultimum iam nullis precamur[*](imprecamur d2va. G) irati grave, tamquam nesciamus hanc esse solan quae numquam irascatur homini. [*]((22) cfr. Plin. XVIII 1. 2. — (186, 2) cfr. Sen. NQ VI 28, 1. — (4) Plin. XXIX 74.)aquae subeunt in imbres, rigescunt in grandines, lumescunt in fluctus, praecipitantur in torrentes, aer densatur nubibus[*](in nubibus o), furit procellis: at haec benigna, mitis, indulgens ususque[*](usibusque R2S) mortalium semper ancilla, quae coacta generat, quae sponte fundit[*](effundit R2S), quos odores saporesque, quos sucos, quos tactus[*](quos iactos FR1E1a), quos colores! quam bona fide creditum faenus[*](faenus S. fe- aH. foe- rv. om.oz) reddit[*](???ddit d1. dedit al. reddit d2. dedit R1a. ??? F1)!

quae nostra[*](nostri va.S) causa alit! pestifera enim animantia[*](an animantia alit? certe tacite supplendum est), vitali spiritu[*](uitalis spiritus Fd1Tea) habente[*](habent F2) culpam[*](culpa RaT): illi necesse est semina[*](semi nata pv et om.FdE1a) excipere et genita sustinere; sed in malis generantium noxa est. illa serpentem homine percusso amplius non recipit[*](amplius non FradoS. non ampE(?)G. (non recipit amp- v)) poenasque etiam inertium nomine exigit. illa medicas fundit herbas et semper homini parturit. quin et venena nostri[*](nostrae o) miseritam[*](misertam F2R(?)G. -ta v. -rie ita od3) instituisse credi potest, ne in taedio vitae fames, mors terrae meritis alienissima, lenta nos[*](nos d2E2pv(D). om.rS) consumeret tabe, ne lacerum corpus abrupta[*](obrupta F1.abruta R1. obr- dTa) dispergerent, ne laquei torqueret poena praepostera incluso spiritu, cui quaereretur exitus, ne in profundo quaesita morte sepultura pabulo fieret, ne ferri cruciatus scinderet corpus. ita est, miserita genuit id, cuius facillimo haustu inlibato corpore et cum toto sanguine exstingueremur, nullo labore, sitientibus similes, qualiter[*](quo taliter va.G) defunctos non volucres[*](uolucres dTov. ris rG), non ferae[*](fere dEpv(D). -re F1R1aTo. -ra F2R2G) attingerent [*](attingerentTopv(D). -ret FR2a3G. -re r) terraeque[*](terrae quo D) servaretur qui sibi ipsi[*](ipsi E(?)a3oC.-se rv) periisset.[*]((17-19) cfr. Plin. XVIII 2. 3. XXXIV 138.) verum[*](et ut uerum F2R2va.H) fateamur[*](fateatur F1R1aVen.): terra nobis malorum remedium genuit, nos illud vitae facimus[*](facimus Ffa. fati- R1. fecimus R2E(?)ov) venenum. non enim[*](nos enim F2ova.H) et ferro, quo carere non possumus, simili modo utimur? nec tamen quereremur merito, etiamsi maleficii[*](maleficti R1a) causa tulisset. adversus unam quippe naturae partem ingrati sumus. quas[*](quasi oa3va.H) non ad delicias quasque non ad contumelias servit[*](seruiat ova. H) homini? in maria iacitur aut, ut freta[*](fr&ia R) admittamus, eroditur[*](eroditur ll. G. eluitur oB. erudi- v. erui anon. ap. B. elidi- C. effodi- S (et dist.) cum Rhnkenio. al. cō-mittit epditur R2ad marg.) . aquis[*](aliquis F2),

ferro, igni[*](igni (-ne T) ligno FdTao. ligno igni (-ne v) E(?)v(S). ligno RpG), ligno, lapide, fruge omnibus cruciatur horis multoque plus, ut deliciis quam ut alimentis famuletur nostris[*](nostris (nīs) FRE2G(S). nis E1a. ???nis d.om.o.nostris. nisi H. (n???ris famul- pv)). et[*](et R1E2d2G(S). etiam R2. om.Fd1H. i E1a. illi op. illa zv. ut Jeconi.S) tamen quae summa patitur[*](patitur opG. -iaturll.v(H)) atque extrema cute[*](a cute FraS) tolerabilia videantur[*](uidentur op): penetramus in viscera, auri argentique venas et aeris ac plumbi metalla fodientes, gemmas etiam et quosdam parvulos quaerimus lapides [*](dist. va.S) scrobibus in profundum actis. viscera eius extrahimus, ut digito gestetur gemma, quo[*](quod2opSalmant. quam E2v. om.rS. cfr. Rück 3 p. 238) petitur[*](petimus E(?)zva.S). quot manus atteruntur, ut unus niteat articulus! si ulli essent inferi, iam profecto illos avaritiae atque luxuriae cuniculi refodissent . et miramur, si eadem ad noxam genuit aliqua! ferae enim, credo, custodiunt illam arcentque sacrilegas manus. non[*](nonne a3va.H) inter serpentes fodimus et venas auri tractamus cum veneni radicibus? placatiore tamen dea[*](ea R2) ob haec[*](ob hoc Eava.S. add.utimur F2G, praem. v), quod[*](que om.FdR1a.an ac caedes?) omnes hi opulentiae exitus ad scelera caedesque et bella tendunt, quodque[*](quodque (-que a R2) ll.S. quamque C. quaeque v) sanguine nostro rigamus insepultisque ossibus tegimus, quibus[*](que om.E(?)va.S) tamen velut exprobrato furore tandem ipsa se obducit et scelera quoque mortalium occultat.

Inter crimina ingrati animi et hoc duxerim[*](dixerim F2ava. G) quod naturam eius ignoramus.[*]((22-188, 2) Beda n. r. 46. (cfr. Sen. NQ IV 11, 3).) est autem figura prima, de qua consensus iudicat. orbem certe dicimus terrae globumque verticibus includi fatemur. neque enim absoluti orbis est forma in tanta montium excelsitate[*](celsitate y), tanta camporum planitie, sed cuius amplexus, si cuncta[*](cuncta (-nta F1) ll. (Beda) v. capita E3C e coni. coll. Sen. NQ IV 11. (iungenda liniarum ambitu))

liniarum[*](linearum Reaopva.S) conprehendantur ambitu[*](ambitus F1Ra. habitu o), figuram absoluti orbis efficiat, id[*](id om.y) quod ipsa rerum[*](re rerum Ee. ratio rerum et E3) natura[*](natura ll.D. -rae E3v) cogit[*](cogit ratio va.D), non isdem[*](isdem ay. hisd- FR. eisd- E(?)opva.S(D)) causis, quas attulimus in caelo. namque in illo cava in se convexitas vergit et cardini suo, hoc est terrae, undique[*](incumbit undique y) incumbit. haec ut solida ac[*](ad Ra. a??? F1. atque va.D) conferta[*](conferta a) adsurgit intumescenti similis extraque protenditur[*](portenditur Fd1R1Ea). mundus in centrum vergit, at terra exit a[*](a (pro at) FdEa) centro[*](a (ad F2) centrum F), inmensum eius globum in formam orbis adsidua circa eam mundi volubilitate cogente.