Naturalis Historia

[*]((18-21) Aristot. meteor. III 1 p. 370b, 28. 371b, 2. Sen. NQ V 12. Apul. de mundo 15. Lyd. ost. 44 p. 170b.) Nunc de repentinis flatibus, qui exhalante terra,[*](interim —15 cuti om.a) ut dictum est, coorti rursusque deiecti, interim[*](interim ll.v(G). iterum p. in terram C cum anon. ap.B(D)) 111 obducta nubium[*](nubium R2v. niui- E2p. nimi- r) cute[*](cuti F1RE1(a)S. ferie p), multiformes exsistunt. vagi quippe et ruentes torrentium modo, ut aliquis placere ostendimus, 112 tonitrua et fulgura edunt. maiore vero inlati pondere incursuque, si late siccam rupere[*](ruperint opva.H. rum- pere nuper e (nuper F2. nuber F1) Fra) nubem, procellam gignunt, quae vocatur a Graecis ecnephias; sin[*](si F2in ras.) vero depresso sinu artius rotati effregerunt[*](effigerunt F1Ea. effregerint pva. S. effug- o), sine igni[*](igne R2(?)d2opv), hoc est sine fulmine, verticem faciunt, qui typhon vocatur, id est vibratus ecnephias

non fit autem aquilonius typhon, nec nivalis[*](nec niuales FR.om.a) aut[*](ac (pro aut) d2op) nive iacente[*](niue iacente (-tem F) FRd1v. niuem iaciens opr) ecnephias. quod si simul rupit nubem exarsitque[*](rumpit.. exardescit que .. habet op) et ignem[*](et ignem (-ne p) F2R2E2dopv. euertiginem r) habuit, non[*](aut non F2R2. ac non fz. aut va. G) postea concepit[*](concipit pz. inc- o), fulmen[*](fulminem (om. est) F1a. -men autem F2) est.[*](—§ 134: cfr. Plut. plac. phil. III 3 p. 893f. — Cic. de div. II 49. — Lucret. VI 426 sqq. Olympiod. ad Aristot. meteor. III p. 86 Idel.) distat a prestere quo flamma ab igni[*](igne pva.H). hic late funditur flatu, illud conglobatur impetu. vertex autem remeando[*](remediando F1R1) distat a turbine et quo[*](et quo ll.G(S). quo dTv. quomodo fH) stridor a fragore, procella latitudine ab utroque, disiecta nube verius quam rupta. fit et caligo beluae[*](belluae R2. nebulae D) similis[*](similis in ego. -lisi F1R1a. -lis e R2. -lisF2E2cum ras.dpv. -li (U21)J) in nube, dira[*](nudire F1R1a. ???E1) navigantibus. vocatur et columna, cum[*](cum R(?)v. con r) spissatus

[*](Lyd. ost. 43 p. 168bc. (Arrian. ap. Stob. eel. phys. 29 p. 610). Beda n. r. 30.) Hieme et aestate rara fulmina contrariis de causis, quoniam hieme densatus[*](densitas aeris y) aër nubium crassiore[*](grassiore Fa. gross- R1) corio spissatur, omnisque terrarum exhalatio rigens ac gelida quicquid accipit[*](accepit F1RTVen.) ignei vaporis exstinguit. quae ratio inmunem Scythiam et circa rigentia a[*](a om.F2y. ad F1R) fulminum casu praestat, e[*](e F2yD. et e opv. et r) diverso[*](diuersa y.cfr. Rück 2 p. 304) nimius ardor Aegyptum, siquidem calidi siccique halitus terrae raro[*](raras R2va.H(S)) admodum tenuesque et infirmas[*](et infirmans F. -mis R1. firmas d2. om.d1TH Brot.) densantur in nubes. vere autem et autumno crebriora fulmina, corruptis in utroque tempore aestatis hiemisque causis, qua ratione crebra[*](crebra sunt F2f) in Italia[*](in italia fulmina d2ova.G), quia mobilior[*](moblior o. mollior py.prob. Rück 2 p. 304 coll. Lydiεὔκρατος σχεδὸν παρὰ πᾶν χωρίον.sed cfr. § 189) aer mitiore hieme et aestate nimbosa semper quodammodo[*](que ego. quoque ll.v) vernat vel autumnat. Italiaeque partibus iis[*](iis dpv. his r), quae a septentrione descendunt[*](descendunt Eaopv(D). discend- F1R1. disced- rG. demendocfr. p. 181,21) ad teporem, qualis est urbis et[*](et om. opva.G) Campaniae tractus, iuxta hieme et aestate fulgurat, quod non in[*](in om.F1RE1a) alio situ[*](situ euenit oz).

[*](— 137: Sen. NQ II 31, 1. Arrian. l. l. p. 608. Lyd. ost. 44 p. 170d. 172a. — Cic. de div. I 18 (v. 23. 24). Obseq. 122.)

Fulminum ipsorum plura genera traduntur. quae sicca veniunt, non[*](non om.y) adurunt, sed dissipant; quae umida[*](humide F2. um???e F1. humore Ra), non urunt[*](urunt ll.v. adu- opy.prob. Rück 3 p. 237), sed infuscant. tertium est quod clarum vocant, mirificae maxime naturae, quo dolia exhauriuntur intactis operimentis nulloque alio vestigio relicto, aurum

[*](Sen. NQ II 41. — Paul. Festi p. 75. Fest. p. 229. Augustin. civ. dei IV 23.) Tuscorum litterae novem deos emittere fulmina existimant, eaque esse undecim generum; Iovem enim trina iaculari. Romani duo tantum ex iis servavere, diurna attribuentes Iovi, nocturna Summano, rariora sane eadem de causa frigidioris caeli. Etruria erumpere terra[*](terrae F. e terra z.a (ea a p) terra opva.G) quoque arbitratur, quae infera appellat[*](appellatur Ed. -antur opz), brumali tempore facta saeva maxime et exsecrabilia, cum sint omnia, quae terrena existimant[*](existimantur z), non illa generalia nec a sideribus venientia, sed ex proxima atque turbidiore natura. argumentum evidens, quod omnia[*](omnia e F2RdD. -ia ae F1. -nia a va.S) superiora[*](superiora e Rea2oS. -ora ae F1. -ora a1. -orae F2. -ore dv(D)cfr. Rück 3 p. 237) e caelo decidentia obliquos habent ictus, haec autem, quae vocant[*](uocantur opzva. H. uo (om. cant terrena recto) R) terrena, rectos[*](rectos et ego. -to sed F1 (R)a. -tos sed rv).[*](— § 139: (179, 1. 2) Tertull. ad nat. I 9. apol. 40. — (2 sqq.) Sen. NQ II 47. 48, 1.) et quae[*](quae ego. quia ll.v) ex propiore materia cadunt, ideo creduntur e terra exire, quoniam ex repulsu[*](repulso a. repercusso op) nulla vestigia edunt[*](edant av. eduntll. H), cum sit illa ratio non inferi[*](inferni R2e corr. V a. H) ictus, sed adversi[*](aduersi a R2e corr. G. -si opv sa Fd. -so Ea). a Saturni ea[*](ea FdRG. eo Ea. ea a pv) sidere proficisci subtilius ista consectati putant, sicut

[*]((12) cfr. Plin. XXVIII 14. Peter hist. Rom. fragm. p. 79. 80. — Liv. I 10, 6. 12, 6. 31, 8. Varro LL VI 9, 94.) Exstat annalium memoria sacris quibusdam et precationibus vel cogi fulmina vel impetrari. vetus fama Etruriae est, impetratum Volsinios[*](uulsinius (uol- F2) F. -sonios R1. -ius Ead.(uolsiniis et urbe et agris depopulatis f)) urbem depopulatis agris subeunte monstro, quod vocavere Oltam[*](oltam ll.v (D).uoltan T. -tam G. olcam D It.p. 57 n.1. cfr. Vulcam XXXV 157), evocatum a[*](a R1EaTpD. o F1. et a F2R2. ??? a d1. fulmen a d2) Porsina[*](porsina E1aS. -sinna FR1E2. -sena pv(Brot.). -senna R2dTDal.cfr. XXXIV 29. 139. XXXV 191 (B)) suo rege. et ante eum a Numa saepius hoc factitatum in primo annalium suorum tradidit[*](tradit va.S(J)) L. Piso, gravis auctor, quod imitatum parum rite Tullum Hostilium ictum fulmine. lucosque[*](luquosque R1. locosque d. lucos p.pro corrupt habet D2) et aras et sacra habemus interque Statores ac Tonantes et Feretrios Elicium quoque accepimus Iovem.[*](Sen. NQ II 49, 1. 2. 39, 2.) varia in hoc vitae sententia et pro cuiusque animo. imperare[*](impetrare a. -ri p. imperari va.S) naturae[*](natura a) sacra[*](sacris F.om.va.S) audacis est credere, nec minus hebetis[*](hebetis v. hab- FR. habitis r. auitis f) beneficiis[*](uene- ficiis Jcum U23) abrogare[*](abrogari D) vires[*](uiris FR1a 20 proficit F1dTEa), quando in fulgurum quoque interpretatione eo profecit scientia, ut ventura alia finite die praecinat et an peremptura sint factum[*](fatum F2v) aut[*](aut apertura E3v. (salter aperiat)) prius[*](potius va.S) alia facta[*](fata F2v) quae lateant, innumerabilibus

[*](Aristot. de mundo 4 p. 395a, 14 sqq. Lucret. VI 164. Apul. de mundo 15. Isid. n. r. 30, 2; or. XIII 8, 2. Lyd. ost. 21 p. 88b. — (9) Sen. NQ II 20, 3. Ammian. XVII 10, 2. — (11) Varro ap. Fest. p. 339 M. Cic. de div. II 43.)

Fulgetrum[*](fulgetra R2. -gora y) prius cerni quam tonitrua[*](tonitrua R2yS. -tru R1. -trū rv(J). cfr. Rück 2 p. 305) audiri, cum simul fiant[*](fiuntFdTy), certum est, nec mirum, quoniam lux sonitu velocior, ictum autem et sonitum congruere ita modulante natura, sed sonitum profecti esse fulminis, non inlati, etiamnum spiritum ociorem fulmine, ideo quati prius omne et adflari quam percuti, nec quemquam tangi qui prior[*](quam prior R. quem prior a. qui D) viderit fulmen[*](fulmina R2) aut tonitrua[*](tonitrua FdTEaopv(S).-tru RG. -trum (Dal.)J) audierit. laeva prospera existimantur, quoniam laeva parte mundi ortus[*](exortus y) est[*](est om.FR1Ea). nec tam adventus spectatur quam reditus, sive ab ictu resilit ignis sive opere confecto aut igne consumpto spiritus remeat.[*]((15) Cic. de div. II 42. Lyd. ost. 22 p. 88c.) in sedecim partes caelum in eo spectu[*](spectu Fd1TRJ cum U 24. aspEad2zH. resp- v(S)) divisere Tusci. prima est a septemtrionibus ad aequinoctialem exortum, secunda ad meridiem, tertia ad aequinoctialem occasum, quarta obtinet quod est reliquum[*](est reliquum dR2S. rel- est F2E(?)ov(J). rel- r) ab occasu ad septemtriones. has iterum in quaternas divisere partes, ex quibus octo ab exortu[*](ortu FRE1aS) sinistras, totidem e contrario appellavere dextras. ex iis[*](ex iis v. sexies Ra.??? F1. ex his rC) maxime dirae[*](dirae ll.(G)S. -ra v) quae septemtriones[*](septemtriones dyD. nem F1RE1aG. per septemtrionem (-nes v) F2E2v) ab occasu[*](occa sum (del. ab) va.G) attingunt. itaque plurimum[*](perplurimum FREova. H) refert unde venerint

Vnum animal, hominem[*](hominum F1R1a), non semper exstinguit, cetera ilico[*](ilico Rao. ill- rv huic R2opz), hunc videlicet natura tribuente[*](nature tribuendo F2) honorem, cum tot beluae viribus praestent. omnia contrarias[*](contraria??? F1. -ia a) incubant[*](incubans F1Ra) partes[*](parte R1. -te??? F1. -tē a. in partes E2C). homo, nisi[*](homini si F1Ra) convertatur in percussas, non respirat[*](respirat FdTE1azSalmant.P. exsp- R(?)E2V. cfr. XXVIII 47). superne icti considunt[*](concidunt opzva.L). vigilans ictus coniventibus[*](contuentibus F1R1Eaop) oculis, dormiens patentibus reperitur. hominem ita exanimatum cremari[*](cremari E2pv (D). -are FRdTS. -atum (concr- a) E1a) fas non est, condi terra religio tradidit. nullum animal nisi exanimatum fulmine accenditur. vulnera fulminatorum frigidiora sunt reliquo corpore.[*](Plin. XV 134. Geop. VII 11. XI 2, 7. Lyd. ost. 45 p. 172bc. — (22 sqq.) cfr. Suet. Aug. 90.)

ex iis[*](iis v. his ll.D), quae terra gignuntur, lauri fruticem non icit[*](icitF2R2v. iacit r) nec umquam quinque altius pedibus descendit[*](discendit FR1y) in terram. ideo pavidi altiores specus tutissimos putant aut tabernacula pellibus[*](pellibus ll.v(S).pedi- y. e pell- E3C)

[*](Lyd. ost. 6 p. 22ab. — cfr. Liv. III 10, 6. Val. Max. I 6, 5. Dion. Hal. X 2.) Praeter haec inferiore[*](in inferiore R2S. om.oz) caelo relatum in monumenta est lacte[*](celum lacte oz) et sanguine pluisse[*](pluuisse F1REova.G(SJ,item infra)) M'[*](M'. aH. M. rv) . Acilio[*](acilio R2v (G).atti- aC. ati- r) C. Porcio cos. et saepe alias, sicut carne P.[*](P. R(?)H cum Pighio. L. rv) Volumnio Servio Sulpicio cos., exque ea non perputruisse[*](perpu truisse Frafozv. putr- dE(?)L) quod non diripuissent aves, item ferro in[*](in F2R2E2dopv. a r) Lucanis anno ante quam M. Crassus a[*](a R(?)v. in r) Parthis[*](partis FR1. -tes Ea) interemptus est omnesque cum eo Lucani milites, quorum magnus numerus in exercitu erat. effigies quo[*](quo ego. que ap.quae ll.v) pluit ferri spongiarum[*](ferri spongiarum ego. spo- ferri (-rro op) ll.D. spo fere v) similis fuit. haruspices praemonuerunt superna volnera. L. autem Paulo C. Marcello [*](marcello v. -llono d. -llino ll) cos. lana pluit circa castellum Carissanum[*](carissanumFEv. carisa- R1ad. capsa- R2. carifa- o. carupha- p. compsa .Se Vell. II 68,3.περὶ κάψαϝLydus), iuxta quod post annum[*](post annum T. om.E1a.annum T. om.FR1. post om.o) T. Annius[*](manlius o) Milo[*](milo om.o) occisus est. eodem causam dicente lateribus coctis pluisse in acta eius anni relatum est.

[*](Lyd. ost. 6 p. 22c. Obseq. 41. 43. — (cfr. Verg. geo. I 474). — Plut. Mar. 17 med.) Armorum crepitus et tubae sonitus auditos e caelo Cimbricis bellis accepimus, crebroque et prius et postea. tertio vero consulatu Mari ab Amerinis[*](ab amerinis B. a mamertinis ll.v) et Tudertibus

[*](Lyd. ost. 7 p. 24b-d. — § 149: (Aristot. meteor I 7 p. 344b, 32). — Diog. Lae. II 3, 5. Plut. Lys. 12. Ammian. XXII 8, 5. 16, 22.)

Celebrant Graeci Anaxagoran Clazomenium Olympiadis LXXVIII secundo anno praedixisse caelestium litterarum[*](militiarum F2fa, tiae rarum F1R1) scientia, quibus diebus saxum casurum esset e[*](ex d. de R1. a o) sole, idque factum interdiu in Thraciae parte ad Aegos flumen, qui lapis etiam nunc ostenditur magnitudine vehis[*](uehibilis d2o), colore adusto, comete quoque illis noctibus flagrante. quod si quis praedictum[*](re lictum Fa. ???ictum R1) credat[*](credat R2Edv. -dit r), simul fateatur necesse est, maioris miraculi divinitatem Anaxagorae fuisse solvique rerum naturae intellectum et confundi[*](et con fundi R2dv. interfu- r) omnia, si aut ipse sol lapis esse[*](esse Ev. esset (et R1) FRd. fuisset a) aut umquam lapidem in eo fuisse credatur. decidere tamen crebro non erit dubium.[*]((22 sqq.) cfr. Sen. NQ I 6, 1. 3, 11. — (23 sqq.) Beda n. r. 31. Aristot. de mundo 4 p. 395a, 33. - Sen. NQ I 8, 3. 7. 3, 1. Aristot. meteor. III 2 p. 372a, 26.) in Abydi gymnasio ex ea causa colitur hodieque modicus quidem, sed quem[*](quem R2Edv. quia r) in media[*](medio ava.S) terrarum casurum idem Anaxagoras praedixisse narretur[*](narreturR2S. -rratur rv(J). cfr. nov. luc. p. 41 n.15). colitur et Cassandriae[*](casandriae FR1. Cas sandre a. alexandriae R2in marg.), quae Potidaea[*](potid???e E. -die Fa. post idaea R2)quondam[*](quondā ego. om. ll.v. cfr. IV 36) vocitata est, ob id deducta[*](deductae R2SD). ego ipse vidi in Vocontiorum agro paulo ante delatum.

Arcus vocamus extra miraculum frequentes et extra ostentum. nam ne[*](nec F2) pluvios[*](pluuis R1. -iis F1Ea. -iales oz) quidem aut serenos dies cum fide portendunt. manifestum est radium solis

[*](Aristot. de mundo 4 p. 394a, 32 sqq.; meteor. I 10. 11. 12. Sen. NQ IV 12. 3,6. 4, 1. — (18-20) Beda n. r. 34. — (22) cfr. Plin. XXXI 33.) Cetera eiusdem naturae non multis dubia esse[*](eius FR1E1az) video: