Naturalis Historia

Et rationem quidem defectus utriusque primus Romani genesis in vulgum[*](uulgus opyzva.S. sed cfr. VIII 43. XXX V 84) extulit Sulpicius Gallus, qui consul cum M. Marcello fuit, sed tum[*](tum Ev. cum r) tribunus militum, sollicitudine exercitu liberato pridie quam Perses[*](perses (pre- a1) FRa2dpv (S). Perseus E(?)a3ad marg.G(D)) rex superatus a Paulo est in concionem ab imperatore productus ad praedicendam eclipsim, mox et composito volumine. apud Graecos autem investigavit primus omnium Thales Milesius Olympiadis XLVIII anno quarto praedicto solis defectu, qui Alyatte rege factus est urbis conditae anno CLXX[*](CLXX F2ayv(Brot.). CLXXX F1fz. CXX r. CLX H). post eos utriusque sideris cursum[*](cursum om.FRd1a) in sexcentos annos praececinit[*](praececinit F2R2pD. praec???nit R1. -cinit r. -cinuit v) Hipparchus, menses gentium diesque et horas ac situs locorum et visus[*](uisos F2. uicos d2E2pva.H) populorum complexus, aevo teste baut alio modo quam consiliorum naturae particeps .[*]((20) Plut. de fac. in orbe lunae p. 931e. Pind. fragm. 74 (Bergk2).—(144, 1) Plut. Nic. 23. Quintil. I 10, 48.) viri ingentes supraque mortalia[*](mortalia ll.Brot. -lium naturam v(S)), tantorum numinum lege deprehensa et misera hominum mente iam soluta[*](iam soluta ego. inso- FR1a. abso- rv. labe sol- D), in defectibus[*](defectibus stellarum R2va.H. -bus siderum D) scelera aut[*](aut dv. ut r) mortem aliquam siderum[*](siderum del.D) pavente —quo in metu[*](metu F2R2dv. mente pz. -nse r) fuisse Stesichori et Pindari vatum sublimia ora palam est deliquio solis—aut[*](aut F2z. at (ad F1Re corr.) r Brot. et pv) in luna[*](luna??? F. -nae az.an recte?) veneficia arguente mortalitate et ob id[*](id om.FR1a) crepitu dissono auxiliante

Nunc[*](Nonne Fa. N??? R1) confessa de iisdem breviter atque capitulatim attingam ratione admodum necessariis locis strictimque reddita, nam neque instituti operis talis argumentatio est neque omnium rerum afferri posse causas minus mirum est quam constare in aliquis.

[*](Beda tp. r. 27. n. r. 22) Defectus CCXXIII[*](CCXIII F2R1a. CC. XCIII F1. CCXXII va. H. (CCXXXV M Cap.VII 868)) mensibus redire in suos orbes certum est,solis defectus[*](defec- tum d(Beda)va.S) non nisi novissima primave fieri luna, quod vocant coitum, lunae autem non nisi plena, semperque citra quam proxime fuerint[*](fuerit dop(Beda)va.S); omnibus autem annis fieri utriusque sideris defectus statis[*](statis F1d1v. -tutis r Beda) diebus horisque sub terra nec tamen, cum superne fiant[*](fiant superne opva.H)[*](fiunt yH Brot.), ubique cerni, aliquando propter nubila[*](nebula y. -lam iBeda), saepius globo terrae obstante convexitatibus mundi.[*]((145, 4) Lydus ost. 9 p. 30b.) intra ducentos annos Hipparchi sagacitate compertum est et lunae defectum aliquando quinto[*](quoto F1R1Ea) mense a priore fieri, solis vero septimo, eundem bis in XXX diebus super[*](super EpyBeda. supra rv) terras occultari, sed ab aliis hoc cerni, quaeque sunt in hoc miraculo maxime mira, cum conveniat umbra terrae lunam hebetari, nunc ab occasus parte hoc ei accidere, nunc ab exortus, quanam[*](et quanam va.S) ratione, cum solis exortu umbra illa hebetatrix sub terra

[*]((11) Beda n. r. 13 extr.) Lunam semper aversis a sole cornibus, si crescat, ortus spectare, si minuatur, occasus, haut dubium est; lucere dodrantes semuncias[*](semiuncias py) horarum ab[*](ad a. a py) secunda adicientem usque ad plenum orbem detrahentemque in deminutionem[*](di- minutionem Rapyva.S); intra XIIII autem partes solis semper occultam esse. quo argumento amplior errantium stellarum quam lunae magnitude colligitur, quando illae et a[*](a om.FR1Eapz) septenis interdum partibus emergant. sed altitudo cogit minores videri, sicut adfixas caelo solis fulgor[*](fulgor RfH(sc. cogit).-ore rv(J)) interdiu non cerni, cum aeque[*](aeque ll.H(J). -que die pv. -que diu C(S)) ac noctu[*](nocte p) luceant idque manifestum fiat defectu solis et praealtis puteis.

[*]((17. 18) Beda n. r. 13.—MCap. VIII 886. 887.—cfr. Vitr. IX 4, 6. 12.) Errantium autem tres, quas supra solem diximus sitas, occultantur meantes cum eo, exoriuntur vero[*](32 sqq.) matutino discedentes[*](discedentes F2zv. -dente sole m. -dunt R3. descendentes d2p. -te R1d1E2a. -te a R2. discente F1. descente E1) partibus numquam amplius undenis. postea radiorum eius contact[*](contractu pva.C) reguntur[*](teguntur pva.H. regre- diuntur D coll. § 61. 69 sqq. et Vitr.) et in triquetro a partibus CXX stationes matutinas faciunt, quae et primae vocantur, mox in adverso[*](aduerso pmv(S). auerso ll. Brot.) a partibus CLXXX exortus vespertinos, iterumque in CXX ab alio latere appropin[*](appropinquantes pH. -te ll.v)- quantes stationes vespertinas, quas et[*](et errore om. HSJ) secundas vocant, donec assecutus[*](post assecutus (sc. contactus radiorum solis) inse- runt sol mD, radius M Cap.) in partibus duodenis occultet illas, qui

Haec est luminum[*](hominum Fa) occultationumque ratio,per-[*](perplexiori p. -ore zva.H) plexior motu[*](moti R1. -tus F2Ea. -tis F1) multisque involuta miraculis, siquidem magnitudines suas et colores mutant[*](mutent F1R eadem Ff), et eaedem ad septentrionem[*](septem triones FdT) accedunt abeuntque ad austrum terrisque propiores aut caelo repente cernuntur. in quibus aliter multa quam priores tradituri fatemur ea quoque illorum esse muneris qui primi vias quaerendi[*](quaerendi uias pva.s(J) demonstrauerunt apva.H) demonstraverint, modo ne quis desperet saecula proficere semper.[*](Beda n.r. 14.) pluribus de causis haec[*](hapsidas Fdm (fere semper)) omnia accidunt: prima circulorum, quos Graeci ἀψῖδας in stellis vocant; etenim Graecis utendum erit vocabulis . sunt autem hi sui cuique earum aliique quam mundo,

igitur a terrae centro[*](centro om.R1. contra F1a) apsides altissimae sunt Saturno in scorpione, Iovi in virgine, Marti in leone, soli in geminis , Veneri in sagittario, Mercurio in capricorno, lunae[*](lunae in tauro D2ex Beda;cfr. v.21. om.ll.v)in tauro, mediis omnium partibus, et e contrario ad terrae centrum humillimae atque proximae. sic fit ut tardius moveri[*](moueri ll.v. -eri et minores mD) videantur, cum altissimo ambitu feruntur[*](ferun- tur ll.v. -tur cum uero terrae appropinquauerint maiores esse et celerius ferri mD. sed cfr. Welzhofer Beda p. 32.33), non quia adcelerent tardentve naturales motus, qui certi ac singuli sunt illis, sed quia deductas ab summa apside lineas coartari[*](coar- talia. R1E1a) ad centrum[*](ad centrum F2in ras.dR2E2mv(J). decretum r.om.pS) necesse est, sicut in rotis radios, idemque motus alias maior, alias minor centri propinquitate sentitur.[*](cfr. Firmic. Matern. math. II 3, 6.) altera sublimitatium[*](sublimitatum Eapva.S) causa, quoniam a suo centro apsidas altissimas habent in aliis signis, Saturnus in librae parte vicesima, Iuppiter cancri quinta decima,Mars capricorni XXVIII, sol arietis XVIIII[*](XVIIIII,FfH cum B (D2). XXVIIII rv(S)), Venus piscium XXVII[*](XXVII H e Firmico. XVII RdS. XVI rv), Mercurius virginis XV, luna tauri III[*](III H e Firmico. IIII ll.v(S)). tertia altitudinum ratio caeli mensura, non circuli, intellegitur, subire eas aut descendere per profundum aëris oculis aestimantibus.

[*]((2-14) Beda n. r. 16.)Huic conexa latitudinum signiferi obliquitatisque causa est. per hunc stellae quas diximus[*](dicimus Fa) feruntur, nec aliud[*](31 sq.) habitatur in terris quam quod illi subiacet, reliqua a polis squalent. Veneris tantum stella excedit eum binis partibus, quae causa intellegitur efficere ut quaedam animalia et[*](et om.p. etiam o) in desertis mundi[*](mundi partibus o) nascantur. luna quoque per totam latitudinem eius vagatur, sed omnino non excedens eum[*](eam FRTSJ). ab his Mercurii stella laxissime, ut[*](et (pro ut) F1R1) tamen e[*](e FdEv. ??? R. ē ap) duodenis partibus—tot enim sunt latitudinis[*](latitudinis pmC. -nes ll. -ne d)—non amplius octonas[*](sqq. rectius distributiva numeralia ponenda) pererret, neque has aequaliter, sed duas in[*](in D2ex Beda.om.ll.v) medio eius et supra quattuor, infra duas. sol deinde medio fertur inter duas partes flexuoso draconum meatu inaequalis , Martis stella quattuor mediis[*](medias Eapva.J), lovis media[*](media mJ. -iam ll.v) et super eam duabus[*](duabus R2mD. duas rv), Saturni duabus[*](duas Eava.H) ut sol[*](ut sol del. Voluit Külb). haec erit latitudinum ratio ad austrum descendentium aut ad aquilonem subeuntium . hac[*](haec Fa) constare et tertiam illam a terra subeuntium in caelum, et pariter scandi eam quoque existimavere plerique falso[*](falso ut qui arguantur F1R1). qui ut coarguantur, aperienda est subtilitas inmensa et omnes eas conplexa causas.

[*]((23-26) ib. 14.)Convenit stellas in occasu vespertino proximas esse terrae et altitudine et latitudine[*](et latitudine om.F1R1E1a), exortusque matutinos in[*](in- imico F1a. -cas F2) initio cuiusque fieri, stationes in mediis latitudinum articulis , quae vocant ecliptica. perinde confessum est motum augeri, quamdiu in vicino sint terrae; cum abscedant in altitudinem[*](latitudinē F1R1E1a), minui. quae ratio lunae maxime sublimitatibus adprobatur. aeque non est dubium in exortibus matutinis etiamnum augeri atque a stationibus primis tris superiores

[*](init.: cfr. MCap. VIII 882. (880.) 881. Cic. nat. deor. II 53.) Primum igitur dicatur, cur[*](cur FfTE2H. cum r. cum sint zv) Veneris[*](ueneris F2in ras.fdTR2E2pH. uniuersae r. diuersae v) stella[*](stellae E1a. stellae cur ueneris stella (z)va.H)

Hinc et ratio motuumconversa intellegitur. superiores enim celerrime feruntur in occasu vespertino, hae tardissime; illae a terra altissime absunt, cum tardissime moventur, hae, cum ocissime, quia, sicut in illis propinquitas centri adcelerat, ita in his extremitas circuli. illae ab exortu matutino minuere celeritatem incipiunt, hae vero augere; illae retro cursum agunt a statione matutina[*](a (ad F) statione matu- tina Fdav. ad -onem -nam r) usque ad vespertinam, Veneris a vespertina usque ad matutinam. incipit autem ab exortu matutino latitudinem scandere, altitudinem[*](et altitudinem uero FRa. subire add.voluit U(ann. Heidelb. 1867 p. 213). uespertino autem descendere incipit. In occasu uero m) vero ac[*](ad F1Ra) solem insequi a statione[*](stationem matutinam Ra)

Multa promi amplius circa haec possunt secreta naturae legesque, quibus ipsa serviat, exempli gratia in Martis sidere, cuius est maxime inobservabilis cursus, numquam id stationem facere Iovis sidere triquetro, raro admodum LX partibus discreto, qui numerus sexangulas mundi efficit formas, nec exortus nisi in duobus signis tantum, cancri et leonis, simul edere[*](edere (aed- F) ll.v. faciunt m. an facere?), Mercurii vero sidus exortus vespertinos in[*](in (del.F2) exortus FR1Ea. -tu R2) piscibus raros facere, creberrimos[*](celeberrimos F1R1E1a) in virgine, in libra[*](in libra om.FRd1E1a) matutinos, item[*](matutinos (post item) om.FRE1ap) matutinos in aquario, rarissimos in leone, retrogradum in tauro et geminis[*](et in geminis dTS) non fieri, in cancro vero non citra vicesimam quintam partem, [*]((152, 2-6) Beda n. r. 13.)lunam bis coitum cum sole in nullo alio signo facere quam geminis, non coire aliquando in sagittario tantum, novissimam vero primamque eadem die vel nocte nullo