Naturalis Historia

Pliny, the Elder

Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor

Nunc simili modo transmarina dicemus. in summa gloria post Homerica illa, de quibus supra diximus,[*](53 sq.) fuere Thasium Chiumque, ex Chio quod Ariusium[*](ariusium (-ss- G) DFGdG(D). arus- Eav. aruis- Ber.(L)) vocant. his addidit Lesbium[*](lesuium F. -utum G (hic deficiens). lespium a (item infra)) Erasistrati maximi medici auctoritas,

circiter CCCCL[*](CCCCL EadTv(H), CCCC. I. DF. DC C) anno[*](anno ll.zv(D). annum C. cfr. XXXIV 49 et vol. V p. 494) urbis Romae. nunc gratia ante omnia est Clazomenio, postquam parcius mari condiunt. [*](Athen. I 28ef. 29b. 32f. Vitruv. VIII 3, 12. Strabo XIV 637. Sil. Ital. VII 210 — (6) Athen. I 33b. —) Lesbium sponte naturae[*](suae naturae Brot. J) suae mare sapit. nec Tmoliti[*](Tmoliti G. -lio v. timoliti TD. tym- Ead. -lyti DF.cfr. VII 159 et V 110. 111) per se gratia ut vino, sed cuius dulci[*](dulcis Ea) admixto[*](admixto v. -tio ll) reliquorum duritia suavitatem accipiat simul et aetatem, quoniam vetustiora protinus videntur. ab his dignatio est Sicyonio[*](Sicyonio (D?) v. fic fonio F. fixo- Ea) , Cyprio, Telmesico[*](Telmisico SJ), Tripolitico, Berytio[*](Berytio C. -rritio FE. -rricio a) , Tyrio, Sebennytico[*](sebennitico dva.Bas. -en- tico FEa) .[*]((8) cfr. Pl. infra 117. — (10) Th. C II 15, 5. — Strabo XIV 637. Vitruv. VIII 3, 12. — (11) Strabo ib. Diosc. V 10.) in Aegypto[*](aegypto av. -tio E. egiptio F ) hoc nascitur tribus generibus uvarum ibi nobilissimis[*](nobilissimis dTS. -lis ll. -le G. -lius v. (an nobilib.?)), Thasia[*](Thasia G. -io ll.v(S). cfr. § 117), aethalo, peuce[*](aethalo, peuce G. & allo peuce (-cē DF. pe- ticę a) ll. et alopece v). post haec auctoritas Hippodamantio, Mystico, cantharitae, protropo[*](protropo B. -topo ll.v) Cnidio, Catacecaumenitae[*](catace- caumte Fa), Petritae, Myconio. nam Mesogiten capitis dolores facere compertum est, nec Ephesium saluore esse, quoniam mari et defruto condiatur. Apamenum mulso praecipue convenire dicitur, sicut Praetutium[*](Praetutaum v. -tuitium d. -totium DF. -co- tium Ea) in Italia. est enim et[*](et om. Dal.2) haec proprietas generum; dulcia[*](ut dulcia E(?)va.S) utique inter se non congruunt[*](congruuntur E1. -ruant va.S). [*]((1. 2) Athen. I 29a. —) exolevit et protagion, quod Italicis proximum fecerant[*](proxima fecerat Ea) Asclepiadis scholae. Apollodorus medicus in volumine, quo suasit Ptolemaeo[*](ptolomeo Ea. ptolē cor F) regi quae vina biberet, Italicis etiam tum ignotis laudavit in Ponto Nasperceniten, mox Oreticum[*](Oreticam (vel Oreot-) H. oroet- Ead. oroęt- DF) , Oeneaten[*](oeneaten (DE?) C. eneathen av. -achen F),
Leucadium, Ambracioten et, quod cunctis praetulit, Peparet hium[*](Peparethium (P)H. preparentium Ed. praep- rv) , sed minoris famae esse dixit, quoniam ante[*](ante ll.H. om. v. post C) sex annos non placeret.

[*]((7) Diosc. V 12. —) Hactenus bonitas vini nationibus debetur. apud Graecos cura[*](cura coni. H. -rę ad. -re DF. iure E(?)v. cfr. § 62. 83) clarissimum nomen accepit quod appellaverunt bion[*](biaeon B. at cfr. XXIII 53), ad plurimos valitudinum usus excogitatum, ut docebimus[*](23,53) in parte medicinae. fit autem hoc modo: uvae paulum ante maturitatem decerptae siccantur acri sole, ter die versatae per triduum, quarto exprimuntur, dein in[*](in H. om. ll.v) cadis sole inveterantur. [*]((10. 13) Athen. I 32e. —) Coi[*](Coi (DE?) H. cui Fav) marinam aquam largiorem miscent, a servi furto origine orta sic mensuram explentis, qua re[*](explentis qua re ego. -ntis quae DFd. -nt idque a. -pellent (-llant E1) idque E. -plentis idque v) translata[*](translata DFd. -tum Eav) in album mustum leucocoum[*](leucocoum DFH. -cocum d. -cooum Eas. -cochrun v) appellatur. in alis autem gentibus simili modo factum tethalassomenon vocant, thalassiten autem vasis musti deiectis in mare, quo genere praecox fit vetustas[*](uetustas G. –tus DFd. -tū Ea. et uetustius v) .[*](Cato 112. — (17) Athen. I 32e. —) nec non apud nos quoque Coum vinum ex Italico faciendi rationem Cato demonstravit, super cetera in sole quadriennio[*](biennio B. triduo P. quadriduo coni. Dal. cfr. Cato) maturandum praecipiens. Rhodium Coo simile est, Phorineum[*](phorineum Ed(?)v. -rmaeum M. -rmeum DF. fermeū a) salsius Coo[*](Coo v. ···· M. coon r) . omnia transmarina septem [*](septem M. -tem in sex DFdv. -tem uel in sex EaH. -tem ant sex C(S). uina septem JD) annis ad vetustatem mediam pervenire existimantur.

[*](Th. C VI 16, 5. cfr. Pl. XXI 35. — (22) Col. III 2, 24. Diosc. V 9 med. Athen. I 28f. Geop. V 2, 4.)[*]((1) cfr. Galen. san. tuenda V 5. — (2) Diosc. V 9 med. Col. XII 19, 1. 21, 1. (Pl. XXIII 62). Varro ap. Non. 551, 15–27. Isid. XX 3, 15. 14. —) Vinum omne dulce minus odoratum; quo 20 tenuius, eo odoratius. colores vinis quattuor: albus, fulvus, sanguineus, niger. psithium[*](psythium va.J uel (pro et) M) et melampsithium passi genera

sunt suo sapore[*](suum saporem (non uini referentia) va.S), non vino[*](uinici a. ui- cinis E), Scybelites[*](scybelites (coni Dal.) S. scybil- H. cib .....s M. ciscibilitis DFd. cisib- v. ciuilitas E. Vil- a.cfr. Galen.) vero mulsi, in Galatia nascens, et Haluntium[*](Haluntium ego. cfr. III 90. halynt- MDFG. halint- d. alynt- a. alint- E. Alunt- H. balincium v) in Sicilia. nam siraeum[*](sireum Fa. syr- va.B. psitaeum M1. psith- M2), quod alii hepsema, nostri sapam[*](sapan FE. saban a) appellant, ingeni, non naturae, opus est musto usque ad terliam[*](tertiam MJ. -am partem rv) mensurae decocto. quod ubi factum ad dimidiam est, defrutum vocatur[*](uocatur MD. -amus rv). omnia in adulterium mellis excogitata, sed priora uva terraque constant[*](constat M). passum[*](dist.D) a Cretico[*](Cretico B e Diosc. greco Fa. graeco rv(D). cfr. XX 208) Cilicium probatur et[*](et ll.v. id D) Africum. [*](Diosc. V 9. Col. XII 39, 1. 3. 16, 3. (cfr. Pl. supra 24. 34).) et in Italia finitimisque provinciis fieri[*](fieri om.Ea) certum est ex uva quam Graeci psithiam[*](psithiam MJ. sticham E(?)H. -cam DFdav) vocant, nos apianam[*](apianam EaBer. apin- M. appian- DFv), item scripulam[*](scripulam MJ. scirp- rv(S). -la B) , diutius uvis[*](uuis (coni. S)D. om. ll.v) in vite sole adustis[*](uuis adustis va.G) aut ferventi[*](aut ferti D1F. adferunt E. aff- a) oleo[*](dolio EaS). quidam ex quacumque dulci, dum[*](tum Ea) praecocta[*](praecoctā a. -cotu M. -cocua Fels p. 30. percocta CFW Müller p. 16) alba, faciunt siccantes sole, donec paulo amplius dimidium pondus supersit, tunsasque leniter exprimunt. dein quantum expressere adiciunt vinaceis aquae puteanae, ut et secundarium passum[*](passum Mv. -stum r) faciant. diligentiores eodem modo siccatis acinos eximunt ac sine sarmentis madefactos vino excellenti, donec intumescant, premunt — et hoc genus ante cetera laudant — ac simili modo aqua addita secundarium faciunt. [*]((1) cfr. Cato 120. Col. XII 29. —) medium[*](media M) inter dulcia vinumque[*](que om.azva.G) est quod[*](quod om.F) Graeci aigleucos[*](aigleucos (P)H. -ces v. gleucos M. agl- Ed. -eueos DFa) vocant, hoc est semper mustum.
id evenit cura[*](cura om.M), quoniam fervere prohibetur — sic appellant musti in vina transitum —; ergo mergunt e lacu protinus aqua cados[*](aqua cados ego. cados aqua M. in aqua cados rv), done bruma transeat et consuetudo fiat algendi. est etiamnum[*](etiam nunc Ea) aliud genus[*](genus MD. -us eius rv) per se[*](per se ll.v passi D), quod vocat[*](uocant F1a. (cfr. luc. p. 122)) dulce Narbonensis provincia et in ea maxime Voconti[*](uoconti MD. -tii G. -tia rv) . adservatur[*](asseruantur Ea) eius gratia uva[*](una F. uina Ea) diutius[*](dulcius a) in[*](ina Fd. in ea Ea) vite pediculo intorto. ab aliis ipse palmes inciditur ad[*](ad MdD. in rv) medullam, ab aliis uva torretur in tegulis , omnia ex helvennaca[*](hel- uennica (el- a) Ea. -enaca va.S. cfr. § 32) vite. his adiciunt aliqui quod vocant diachyton[*](diachyton v. -cymton M. dyachiaton r), uvis in sole siccatis loco cluso per dies septem in cratibus, totidem pedes a terra[*](a terra Mv. ad terram r) alte, noctibus ab umore[*](ab umore MD.a rore rv) defensis, octavo[*](ab octauo M) die calcatis: ita fieri optimi odoris saporisque.[*](Diosc. V 15. — (15) cfr. Col. XII 27. —) e[*](e MJ. om. rv) dulci[*](dulciq. Ea. -ci e va.J) genere est et melitites; distat a mulso, quod fit emusto, cum quinque congiis austeri musti congio mellis et salis cyatho subfervefactis. austerum[*](austerum sc. est. dist. ego), sed inter haec genera poni debet[*](poni debet MJ. potui (ponere Ea) debeo r. potuum ponere debeo v) et protropum; ita appellatur a quibusdam mustum sponte defluens ante quam calcentur uvae. hoc protinus diffusum in[*](in MJ.om. rv) lagonis[*](lagonis MFJ. -oenis DD. -enis Eav) suis defervere passi postea in sole XL diebus torrent aestatis secutae[*](secute F. -ti Ea) ipso canis ortu[*](orto Fa).

[*](Diosc. V 13 init. Cato 25. 57. Varro I 54, 3. Col. XII 40, 1.)[*]((5) Cato 153. Diosc. V 13. —)

Non possunt iure dici vina quae Graeci deuteria appellant, Cato et nos loram, maceratis aqua viiaceis, sed tamen inter vina operaria numerantur. tria eorum genera[*](genera om.M): decima[*](decuma FS) parte aquae addita quam[*](quam MDFav. quae E(?)C. quam quae (U 238) JD. cfr. n. luc. p. 53) musti expressa sit

et ita nocte ac die madefactis vinaceis rursusque prelo subiectis[*](prelio sublectis F); alterum, quo modo Graeci factitavere, tertia parte eius quod expressum sit addita aquae expressoque decocto ad tertias partes. tertium est faecibus vini expressum, quod faecatum[*](faecatum v. fac- M. paec- D. pecc- r) Cato appellat. nullum[*](nullo a. -lli Eva.J) ex his plus quam annui[*](annui MdT(D?)J. anno rv) usus.

[*]((10) cfr. Pl. supra 8. —)

Verum inter haec subit mentem, cum sint genera nobilia, quae proprie[*](proprie Ead2v. -Ię DF. -ia M.om.d1LXXXM) vini intellegi possint, LXXX fere in toto orbe, duas partes ex hoc numero Italiae esse, praeterea longe[*](praeterea longe MJ. longe propterea rH. -ge praet- v) ante cunctas terras. et hinc deinde altius cura serpit, non a primordio hanc gratiam fuisse, auctoritatem [*](auctoritaf ē Ea) post DC urbis annum coepisse.[*]((15) cfr. Fest. p. 262. Paul. Festi 263, 4.— (19) Varro ant. rer. hum. II fr. 17 Mirsch. —)

Romulum lacte, non vino, libasse indicio sunt sacra ab eo instituta, quae hodie[*](an hodieq.?) custodiunt morem. Numae regis Postumia[*](Postumia Be Catullo 27, 3. -mi E2av. -me E1. portumi DFd. (an proxumi?)) lex est: Vino rogum ne respargito[*](respergito va.S). quod sanxisse illum propter inopiam rei nemo dubitet. eadem lege ex inputata vite libari vina diis nefas statuit, ratione excogitata ut putare [*](pure F2a. pufe F1) cogerentur alias aratores et pigri circa pericula arbusti . M.[*](M.E(?)v. om. r) Varro auctor est Mezentium[*](medentium Fd) Etruriae regem auxilium Rutulis[*](rutilis F) contra Latinos tulisse vini mercede quod tum in Latino agro fuisset. [*](Varro de vita p. R. I ap. Non. 68, 26. Cic. r. publ. IV 6 ap. Non. 5, 10. 306, 3. Dion. Hal. II 25 p. med. Ael. VH II 38 extr. Serv. Aen. I 737. Isid. XX 3, 2. Val. M. II 1, 5. VI 3, 9. Gell. X 23, 1–3. — Fabius fr. 27 Pet. — Cato fr. inc. 14 (p. 86, 8) lord. Non. 5, 5. Isid. X 11. 271. Polyb. VI 2, 5. 7. 8 Hu. (ap. Athen. X 440e). Plut. qu. Rom. 6. Tertull. apol. 6.)

non licebat id feminis Romae

bibere. invenimus inter exempla Egnati Maetenni[*](maetenni DFdD. metentini Eav. Mecennii (B)C. -enii Dal.2) uxorem, quod vinum bibisset e dolio, interfectam fusti[*](fuste va.Brot.) a marito, eumque caedis a Romulo absolutum. Fabius Pictor in annalibus suis scripsit matronam, quod loculos in quibus erant claves cellae vinariae[*](uinariae cellae Eava.D) resignavisset, a suis inedia mori coactam, Cato ideo propinquos feminis osculum dare[*](dare E (?)v. dari ad. duris sed DF.an dedisse?), ut scirent an temetum olerent. hoc[*](hęc Ea) tum nomen vino erat, unde[*](nomen — unde d(?)v. nomenu inuerat unde DIF. nominee in uerecunda a. -dia E. roma monuerat unde D2) et temulentia[*](temulentia d(?)v. -ta Ea. tumulentia DF) appellata. Cn. Domitius iudex pronuntiavit mulierem videri plus vini[*](uini om. H Brot.) bibisse quam valitudinis causa, viro insciente, et dote multavit. diuque eius rei magna parsimonia fuit.[*](Liv. X 42, 7. — (14) Cato fr. or. III p. 38 Iord. Val. M. IV 3, 11. Plut. Cato Mai. 4 med. Frontin. strat. IV 3, 1. Fest. p. 169. — (16. 17) cfr. Martial. III 60. —) L. Papirius imperator adversus Samnites dimicaturus votum fecit, si vicisset, Iovi pocillum vini. denique inter dona sextarios datos lactis[*](lactis v (sed ante datos). om. ll) invenimus, nusquam vini. idem Cato cum in Hispaniam[*](spaniam F) navigasset[*](naui- gaffet ego. -aret ll. v) , unde cum triumpho rediit [*](redit Fa): Non aliud vinum, inquit[*](uinum inquit (-id DF) ll. inquit uinum v. uinum zS), bibi[*](bibi v. bibit ll.zS. (an vero cum .. nauigaret.. .inquit, bibo?)) quam remiges[*](remiges v. remeans ll. cfr. Frontin. remigantes coni. S), in tantum dissimilis istis qui etiam convivis[*](conuiuiis Fdva.C) alia quam sibimet ipsis ministrant aut procedente mensa subiciunt.

[*](Varro ap. Non. 551, 10. 17. Gell. X 23, 2. — Plaut. Persa 88.)[*]((4) Plaut. Achar. fr. 2 Leo. —) Lautissima apud priscos vina erant murrae[*](murrae S. myre DF. miro EaB. myrrhae v(G)) odore condita, ut apparet in Plauti fabulis, quamquam in ea[*](fabulis quam- quam in ea FSchöll ad Plauti Pers. 88. fabula ll.v) quae Persa inscribitur[*](in scribitur quamquam in ea ll.v) et calamum addi iubet. ideo quidam

aromatite[*](aromatice a. -cę E. -cis va.G) delectatos maxime credunt. sed Fabius Dossennus [*](dossennus D2Fd (Min ind.) H. -nnius a. dosce- E. dorsennus D1C. -enus G. dosennus Tv) his versibus decernit:
  1. Mittebam vinum pulchrum, murrinam[*](murrinam (-na Ea) ll.v(S). muri- C. murrhi- L),
et in Acharistione:
  1. Panem et polentam, vinum[*](uinum Eav. uisum DFd) murrinam[*](murrina a (item 10. 11)).
[*](Ael. Stilo dub. auct. fr. 9 van Heusde. — Plaut. Pseud. 740 sq. (Varro ap. Non. 551, 7). —)Scaevolam quoque et L. Aelium[*](L. Aelium (van Heusde) S. lael- DFv. lel- r. Aelium P) et Ateium Capitonem in eadem sententia fuisse video, quoniam in Pseudolo[*](pseu- dulo F2) sit:
  1. Quod si opus[*](opus siet G(?):H Brot.) est, ut dulce promat indidem,
    2. [*](promat indidem C. -ant id est (idē dv) ll.v)
  2. ecquid[*](ecquid v(C). et quid dVerc. et qui DFG. et quę a. que E) habet[*](babet C. -beat Ead. -bitat DFG.-beant v) ? —Rogas[*](rogas C. roget a. roga rv)?
  3. Murrinam, passum[*](passitum DFG), defrutum[*](defritum FVarro ap. Non. 551,9), mella,
quibus apparent non inter vina modo murrinam, sed inter dulcia quoque nominatum.

[*]((14) cfr. Pl. supra 55. (Cic. Brut. 287).)[*]((1) Ribbeck scaen. Rom. poes. fr.3 II p. 133. —) Apothecas fuisse et diffundi solita vina anno DCXXXIII urbis apparet indubitato[*](indubitato v. -tatu DF. & ind- G. in consulatu Ea) Opimiani[*](Opimiani v. optim- ll) vini argumento. iam intellegentis[*](intellegentis ego (et dist.). -tes ll. -te v) suum bonum Italiae[*](italiae DFG. -li Ea. -lia v) nondum tamen ista genera in claritate erant; itaque omnia tune genita unum habent consulis nomen. sic quoque postea diu transmarina in auctoritate fuerunt et ad avos usque nostros, quin et Falerno iam reperto, sicut apparet ex illo comico[*](comici EaH Brot.) versu[*](uersu Anaxipolis Thasii va.G (ex ind.)):

  1. Quinque Thasi[*](thassi F1az. Thasii va.H(S)) vini[*](uini inde va.H) depromam, bina Falerni[*](bina Falerni H.uini (-na D2) fal- ll. Fal- bina v).
P. Licinius Crassus L. Iulius[*](L. Iulius G. 1. icil- Ea. licil- r. L. v) Caesar censores anno urbis conditae DCLXV[*](DCLXV DFEav(H). -XXV C. DLXV (G?) Brot. coll. XIII 24) edixerunt, ne quis vinum Graecum, Aminniumque[*](amminiumque D1FG. -neum- que D2d. aminiumque Ea. -neumque v. -neique plus coni. Dal. -neumque ut Müller em. II p. 36) octonis aeris singula quadrantalia venderet. haec enim verba sunt. tanta vero Graeco vino gratia erat, ut singulae potiones in convictu[*](conuictu G. uno uictu (conui- v) Eav. quo uectu (-to G) DFG) darentur. [*]((14) Varro de vita p. R. IV ap. Non. 495, 35.) quibus vinis auctoritas fuerit sua iuventa[*](iuuenta ego. in mensa ll.v. de dictione cfr. X 154. XXXV 147. 125. XVII 5, de mendo VII 52 init.), M. Varro his verbis tradit: L. Lucullus puer apud patrem numquam lautum convivium vidit, in quo plus semel Graecum vinum daretur: ipse cum rediit ex Asia, milia cadum[*](cadum in EH Brot. cadorum va. G) congiarium[*](congiarium (-rum F1T) ll.S. -iariorum G. -iorum v) divisit amplius centum[*](cen- tum om.DFda). C.[*](C. om.F) Sentius, quem praetorem vidimus, Chium vinum suam domum inlatum dicebat tum primum, cum sibi cardiaco[*](cardiacus Ea) medicus dedisset: Hortensius super X[*](XD. X DFEav. decem MC. add. milia G) cadum heredi reliquit. hactenus Varro.

quid? non et Caesar dictator triumphi[*](quaterni triumphi Müller em. II p. 37) sui cena[*](s uicenas Md) vini Falerni amphoras , Chii cados in convivia distribuit? idem Hispaniensi triumpho Chium et Falernum dedit, epulo vero in tertio consulatu suo Falernum, Chium, Lesbium, Mamertinum, quo tempore primum[*](tempore primum MJ. pri- temp- rv) quattuor genera vini adposita constat.

postea ergo reliqua[*](reliqua MD2dTJ. liqua D1FG. alia Eav) omnia in nobilitatem venere et[*](uenere et MEaD. -re rS. -runt et dz. -runt v) circiter DCC urbis annum[*](anno Eaz.cfr. § 73).

[*]((7) Diosc. V 33. —) Itaque non miror[*](miror MB. minor DFGd. -ora Eaz) innumerabilia paene genera ficticii reperta multis ante saeculis, quae nunc dicemus, omnia ad medicinae usum pertinentia. omphacium quo modo fieret, propter unguenta diximus priore libro. fit e[*](12,130) labrusca, hoc est vite silvestri, quod vocatur oenanthinum, floris[*](floris MF (D?)D. -res Eav)[*](dist. ego) eius libris duabus in musti cado maceratis[*](ceratis (cela- M2) M. macerati va.D). post dies XXX utuntur[*](utuntur M. utantur DFa. muta- GE(?)v. de re cfr. Diosc.). praeter hoc radix labruscae, acini[*](et acini v. at cfr. Fels p. 28) coria perficiunt .[*]((15) Col. VIII 5, 23. (Pl. XXIII 12 extr.). —) hi paulo post quam defloruere[*](defloruere Mv. defluere r. -uxerint a) singulare[*](singula Fa) remedium habent ad refrigerandos in morbis[*](modis M) corporum ardores, gelidissima , ut ferunt, natura[*](natu FG). pars[*](pers M1) eorum[*](gelidissima per se eorum ut M (e seqq. praecipiens)) aestu moritur prius quam reliqua, quae[*](reliqua quae Ma. -qua qui r J. -qui qui v. cfr. luc. p. 84) solstitiales dicuntur. universi numquam maturescunt, et si prius quam tota inarescat[*](inarescat MF2T. mare- F1d. marce- GEaH(J). mature- D(?)v(S)) uva incocta detur[*](edetur M) cibo gallinaceo generi, fastidium gignit uvas adpetendi .

[*](Diosc. V 13 extr.) Ficticiorum primum fit ex ipso vino (quod vocant adynamon[*](adynamon MB e Diosc. adfyn- (adfin- G) r. assin- v)) hoc modo: albi musti sextarii[*](sextarii v(D). -riis (-rios G) ll.S post dimidium lac. statuit J) XX, aquae dimidium fervent[*](feruent M. -uet rv. cfr. n. lue. p. 48), donec excoquatur[*](excoquantur M) aquae mensura. alii marinae sextarios X[*](ex (pro in) M), tantundem pluviae in sole XL[*](LX a) diebus torrent . dant aegris quibus vini noxiam[*](uini noxiam MG. -xam dTv. uini (fui F) innoxiam r) timent.

[*](cfr. Diosc. V 54. (Pl. XXV 84). —) Proximum fit e milii[*](milii Mv. -lio r) semine maturi[*](maturo Eava.D) cum ipsa stipula, libra[*](libra P. -am ll.v) quadrante[*](quadrante P. -tem ll. (praem. et) v) in congios duos musti, macerato[*](macerato MG. -atos D2d, -ator D1FG. -atur E. -antur a. -ant v) et post septimum mensem transfuso. ex loto arbore, frutice, herba dictum est ubi[*](uti va.D) quaeque fierent.

[*](13,106 sq.)

[*](cfr. Diosc. V 54. (Pl. XXV 84). —) Fiunt et e pomis, quae dicemus interpretationibus non nisi necessariis additis, primumque[*](primumque Mv(G). -usque r. proximumque B) e[*](a F. ei a a. ei e va.G.) palmis, quo Parthi, Indi utuntur et oriens totus[*](totus Mv. mo- r) , mitiorum[*](mitiorum (P)J. cfr. v. 16. -tiarum M. -tearum r. maturarum B e Diosc. maritima- v) quas vocant chydaeas[*](thydeas M. cyd- Fda. cycl- va.B. cfr. XIII 46) modio in aquae congiis tribus macerato expressoque. sic fit et sycites[*](ficites FG. fic- Ea) e fico, quem alii pharnuprium[*](Pharnuprium MJ. parnuprinum D. -imum r. palmiprimum B. -prunum v), alii trochin[*](trochin MJ. trocin rv. cator- chiten B e Diosc.) vocant, aut si dulce esse non libeat, pro aqua tantundem vinaceorum adicitur. e Cypria fico et acetum fit[*](fit om. H Brot.) praecellens atque Alexandrino quoque melius.[*](cfr. Pl. XIII 59. — Diosc. V 32. — (14) Diosc. V 34.— (15) ib. 42. 45.—) vinum fit et e[*](e om.M) siliqua Syriaca et e[*](syriaca et e Mv(D). -cae et DF. -ce et a. -ca e GE(?)S) piris malorumque omnibus generibus — sed e Punicis[*](Punicis quod va.S. (dist. P)) rhoiten[*](rhoiten MC e Diosc. -ton rv) vocant — et e cornis, mespilis, sorvis[*](soruis M. sorbis rv. cfr. XV 61) , moris siccis, nucleis pineis. hi musto madidi exprimuntur, superiora[*](superioiora F1. -iora ora F2) per se mitia. [*](Diosc. V 36. 37. Col. XII 38. (Pl. XXIII 161. 164).) myrtiten Cato quem ad modun fieri[*](fierit (om. rit docue) E. fuerit a. fecerit va. G) docuerit mox paulo indicabimus, Graeci et[*](Graeci uero et va.S) alio modo.[*](15,123) ramis teneris cum suis foliis in salso[*](salso MD. psalmo D1F1G2. pal-r. albo v) musto coctis[*](coctis M. deco- rv. (loc. corr.)) tunsis[*](tunsis (GE?)v. tunsi Ma. tusi DFd),

libram[*](libram C. -ra ll.v) in tribus musti congiis defervefaciunt[*](deferuere faciunt Eava.H), done duo supersint. quod ita e[*](ita e MF2D. item D2d. it e D1F1. ita Eav) silvestris myrti bacis factum est, myrtidanum[*](capillos Cornarus e Diosc.) vocatur. hoc manus tinguit[*](tangit a. tingunt v a. G).

Ex his quae in hortis gignuntur fit vinum e radice asparagi [*](asparagi M (coni. S) J. -go rv), cunila[*](cumela Ea), origano, api semine, habrotono, mentastro, ruta, nepeta, serpyllo[*](serpillo Fava. H), marruvio[*](marrubio Eava.D). manipulos binos condunt[*](condunt — 9 binos om.M) in cadum musti[*](musti v. -tum ll) et sapae[*](sapae v(H). -peae F. -pee a. -piae E sepe d. saepe L) sextarium et aquae marinae heminam .[*](Diosc. V 56. (Pl. XXIII 52). — (9) Col. XII 33. — (10) Diosc. V 35. Pallad. VI 13. — (12. 13) Diosc. V 67. 69. —) e napis fit duum denariorum pondere in sextarios binos musti addito, item e scillae[*](e scil- lae MG. -liae DFG. esculi e Ea. e scylla (scilla C) v) radice; inter flores ex[*](ex MG. & rv) rosae foliis tusis[*](tusis Mv. usus r) in linteolo in mustum collatis[*](collatis Eav(H). cola- DFVerc. Gala- M. chala- Gron.) cum pondusculo , ut sidat, $X$ L[*]($X$ · L MJ. XL rv) pondere[*](pon- dere denariorum va.J) in sextarios musti vicenos[*](musti uicenos MJ. uicenos musti Eav. -enum (-na G) multi FG)— vetant[*](uetant ego n. luc. p. 39. nec ll.v) ante tres menses vas aperiri[*](uas aperiri M. uase aperto rv e nardo B. nardo MD. in agro rv) —, item e nardo Gallico[*](gallico MB. caligo rv. -ido Ber.) et aliud e silvestri.

[*](Diosc. V 64. 65. (Col. XII 20, 5).) Aromatiten quoque invenio factitatum tantum non[*](tantum non DFGEaG. non tant- v. non M. Romae D) unguentorum compositione, primo ex murra[*](myrra Fa. -rrha va.S), ut diximus, mox[*](92) et nardo Celtico, calamo, bitumine[*](bitumine ll.v. aspalatho B e Diosc. (ipsius Plinii errorem corrigens)), offis in mustum[*](mustum MEav. fust- DFG) aut dulce vinum deiectis[*](deiectis M(P)H. defe- r. defe- v), alibi[*](alibi MD. -bi de J. alii de Eav(H). alio de r. aliud eG) calamo, iunco, costo, nardo Syriaco,

amomo, casia[*](casia Mv. cassia r) , cinnamo[*](cinnamomo va.S), croco, palma, asaro[*](asaro B e Diosc. aga- Eav. aca- r) , similiter in[*](in MdTJ. & rv) offa[*](offas M). [*]((4) Diosc. V 66. —) apud alios nardi[*](nardo M) etiam[*](etiam MD. om. rv) et malobathri selibris in musti[*](musti Mv. -to r) congios duos additis, qualia nunc quoque fiunt pipere et melle addito, quae alii condita, alii piperata appellant[*](appellant—5 hele- nion om.M). invenitur et nectarites ex herba quam alii Helenion[*](helenion B e Diosc. meleni- D. meneli- r. menali- v), alii Medicam, alii symphyton, alii Idaeam[*](alii idaeam (GE?) Bas. -ii ideam C. -ii deam DFdav. deam M. alii idem B) , alii[*](alii MdTS. alit EG.om.Eav. et B) Orestion[*](orestion M (hor- B) L. -tium r. -tin va.B), alii nectariam[*](nectaream va.S) vocant, radice ponderis $X$ L[*]($X$ · L MJ. XL r. XL denariorum v) in sextarios sex musti addita[*](additam Fd), similiter in linteo.[*](Diosc. V 49. — (10) ib. 50. —) ex ceteris herbis fit absinthites in XL sextariis[*](sextarios G) musti absinthi Pontici libra decocta ad tertias partes vel scopis absinthi in vinum additis. similiter hyssopites[*](hysopites F. -te G. hysopi E. ys- a) e Cilicio [*](e ci- licio MB. e licio (Lyc- v) DFv. tessalicio Ea.om.G) hyssopo[*](hy- sopo FE. ys- a.om. G) unciis tribus in duos congios musti coiectis[*](coiectis MJ. coni- r) aut tusis[*](tunsis a) in vinum[*](uinum ll.v(J). unum d1H). fiunt utraque et alio modo, circa radices vitium sato.[*](Cato 114 (115). cfr. Diosc. V 82. 83. — (17) Dios. V 77.) sic et elleboriten[*](elleboriten MC. -orū a. ele- borithen F. helleboriten r(?)v(S). item v. 16) fieri ex veratro[*](ueratro Mv. ęrato DF. era- r) nigro Cato docet[*](docet om.M)[*](uera M). sic fit et scammonites[*](scamonites Fa) , mira vitium natura saporem alienum[*](alieni M) in se trahendi, quare[*](quare MJ. qualē rv) et salicem[*](silicem M. salicum va.J) redolent Patavinorum in palustribus vindemiae. sic et elleborum seritur in Thaso aut cucumis silvester aut scammonia[*](scamonia Ma. -nites (mira uitium — 16 uindemie prave iterans) F), quod vinum phthorium[*](phthorium (B)G. ptho- Md. itho- (ito- E) r. ectromatium v) vocatur, quoniam abortus facit.

[*](Diosc. V 52. 55. 7. 68. 70–73. 63. 59. 81 —) Fit et[*](et om.M) ex herbis, quarum naturae suo loco dicentur[*](natura... dicetur Eava.G): e stoechade[*](e stoechade B e Diosc. e stochade M. Est e ocha (ocho D) de rv) et[*](et MB(J). om. rv(S)) radice Gentianae et tragorigano[*](tragorigano Verc. -riganiodo M. -riano v. traguritano r) et dictamno, asaro, dauco[*](dauco om.Ea.eras.G2), elelisphaco[*](elelisphaco MB. elebisphagora r. elebi v), panace[*](panace (-nece F) acoro ll. B. -acea spagora v), acoro, thymo[*](thymo (thimo Fa) ll.J. conyza thymo B. inthimo d. corinth- v), mandragora, iunco. vocarunt et scyzinum[*](ithyzinum M. syci- va.G. (nomen corr.) itacomelin a. ithac- va.G. an Idaeomelin? cfr. § 108. XXVII 93. Diosc. IV 44) et itaeomelin et lectisphagiten[*](lectispagitem Fa. letisphagiten M. eleli- sphaciten coni. J), quorum iam oblitterata[*](obliterata Fa) ratio est.

[*](ib. 45. 46. 39. 38. 79. 80. 51. —) E[*](e MdTJ. et rG. ex v) fruticun vero[*](uero MdTv(J). -ro a DFG. -ro e G. -rum a Ea) genere cedri utriusque, cupressus[*](upressi Eava. J), laurus , iunipiri[*](pini piri Ea. iuniperi, pini, piri va. G), terebinthi[*](terebin- thi v. -benthi M. -binthini r. -thi in H), calami[*](calami B. callen M. -llim d. -llini Tv. challin r. callia z. Gallia H), lentisci bacae aut[*](bace aut Gd. bac E. hac a. bacas aut va.J) lignum recens in[*](in ll.v(S). om. C) musto decocuntur[*](deco- cuntur MJ. -ocunt GE. -oquunt av. -ogunt F), item chamelaeae et chamaepityis[*](chamaepityis J. -phyis M. -pytiis Fd. -pytus a. -pitiis GE. -pityos et v), chamaedryis[*](chamaedryis J. -ryos v. -rys M. chamedrisis r)[*](dist. ego luc. p. 37 n. 21) lignum. eodem modo et[*](et del.M2) ex flore, in congium musti decem $X$[*]($X$ MD. denariorum rv) pondere addito.

[*](Diosc. V 17. (Pl. XXXI 69. XXII 110).)

Fit vinum et ex aqua ac melle tantum. quinquennio ad hoc servari caelestem iubent. alii[*](alii M. aliqui rv) prudentiores statim ad tertias partes decocunt et tertiam veteris mellis adiciunt, dein[*](dein Fd. deinde in a. deinde (DGE?) v) XL diebus canis[*](a canis coni. S. cfr. § 134) ortu in sole habent. alii diffusa ita decimo[*](decumo FS) die obturant. hoc vocatur hydromeli et

vetustate saporem vini adsequitur, nusquam laudatius quam in Phrygia.[*](Diosc. V 22. (Pl. XXIII 60). —) quin et acetum melle temperabatur[*](temperabant ad): adeo nihil intemptatum vitae[*](uita Ea. in uita zva. G) fuit. oxymeli hoc vocarunt, mellis decem libris, aceti veteris heminis quinque, salis marini libra, aquae pluviae sextariis[*](sextariis Ber. -ius D1F1. -ios rv) quinque suffervefactis[*](sufferuere factis (fac a) Ea.cfr. § 104) deciens[*](decies Fava.S), mox elutriatis atque ita inveteratis. omnia ab Themisone[*](Themisone Ber. ex ind. -ssone D. -sione Ev. -ssione FG. -mesione a) summo auctore damnata. et Hercules coactus usus eorum videri potest, nisi si quis naturae opus esse credit aromatiten [*](aromaticen Ea) et ex unguentis vina conposita aut ut biberentur[*](hilarentur G) genuisse eam frutices. ita[*](ita d. sta F. ista Eav) sunt cognitu[*](cognito Fda) iucunda sollertiae[*](solertiae DFGd. sollertia Eav) humanae[*](humanae ego. -ne Gd. -na r. -ni v. cfr. XVII 267) nomine[*](homine Ea. animi v) omnia exquirentis[*](ex- quirenti Ea. -te va.D). nihil quidem ex iis anno durare, praeterquam quae vetustate ipsa fieri diximus, et plura ne[*](101) tricenis quidem diebus, non erit dubium.

[*](Th. IX 18, 10. 11. (Athen. I 31f). Ael. VH XIII 6. —)

Sunt et in vino prodigia. dicitur in Arcadia fieri quod fecunditatem feminis inportet, viris rabiem, at in Achaia[*](Achaia v. athia ll) maxime circa Ceryniam[*](Ceryniam ego e Th. cfr. Paus. VII 25, 3. charin- ll.v. Caryn- B) abigi partum vino atque etiam si uvam edant gravidae, cum differentia in gustatu[*](an gustu? cfr. XXVII 22 et nota ad IX 77) non sit. [*]((21) cfr. Pl. XXIII 14. Geop. IV 8. V 2, 19. (Pallad. III 28).) Troezenium vinum qui bibant[*](bibunt ava.S) negantur generare. Thasios[*](Thasios v. -sos ll. H) duo genera vini diversa facere proditur, quo somnus concilietur, alterum vero quo[*](unum quo va.S. cfr. Müller stil. p. 91) fugetur. apud eosdem vitis theriaca[*](unum quo va.S. cfr. Müller stil. p. 91) vocatur, cuius et vinum et uva contra serpentium ictus medetur; libanodes[*](libanodes ego. -adeos d. -adeor ll. -aneos B. -anios G. -adios J) turis odore, ex qua diis prolibant

. e diverso aspendios damnata aris[*](aris G. auaris ll. ab aris dS.a feris v); ferunt eam nec ab alite ulla attingi. Thasiam uvam Aegyptus vocat apud se praedulcem, quae solvit alvum; est contra Lycia[*](licia G. lyciā Ea. in Lycia va.S), quae solutam[*](solutam v. -ta ll) firmat. Aegyptus et ecbolada habet abortus[*](abortuus D1FGD. -tiuos D2Eazva.G) facientem [*](faciente DF. -ta G).[*](Geop. VII 10.) vina in apothecis canis ortu mutantur quaedam posteaque restituuntur sibi. sic et mari[*](maris zva. G) navigate[*](nauigato ll. G(S). -gatio zH. -gio v), cuius iactatus iis quae duraverint tantum vetustatis adicere sentitur, quantum habuerint.

[*]((11) Antist. Labeo ap. Fest. 348b, 19. Isid. XX 3, 7. — (15) cfr. Col. XII 7, 1. 2.)