Naturalis Historia

Pliny, the Elder

Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor

Membra animalibus adgnata inutilia sunt, sicut sextus[*](sexus Ma) homini[*](homines Rs) semper digitus. placuit in Aegypto nutrire portentum, binis et in aversa capitis parte[*](recte (pro parte) D1Ea. -tae F1) oculis hominem, sed iis non cernentem.

[*](cfr. Ar. fr. 286 Rose.— (22) Ar. II 3 extr.) Miror[*](miror—22 spreuit om.a) equidem[*](quidem Fdva.S) Aristotelem non modo credidisse praescita vitae[*](uitate Rs 1. del.Rs 2. uita uitae F1) esse[*](esse del.F2.) aliqua in corporibus ipsis, verum etiam prodidisse. quae quamquam vana existimo nec sine cunctatione proferenda, ne in se quisque ea[*](& (pro ea) F1dva.S) auguria[*](auria M) anxie[*](anxiae M. -ia F1d) quaerat, attingam[*](attingat F1. tingam Rs 1. tang- Rs 2) tamen, quia[*](quae D2dva.S. cfr. II 85) tantus vir in doctrinis[*](doctrina Rsva. G (Dal.2)) non sprevit. igitur vitae brevis signa ponit raros dentes, praelongos

digitos, plumbeum colorem pluresque in manu incisuras [*](incurui Rse corr. inceruos Fa) nec perpetuas. contra longae esse vitae incurvos umeris et in manu unam[*](unam Rs 2S. una rv) aut[*](aut MRsS. et Fda.om. v) duas incisuras longas habentes[*](habentis MRsS) et plures quam XXXII dentes, auribus amplis. nec universa haec, ut arbitror, sed singula observat, frivola, ut reor[*](rear Rs. recor F1), et volgo tamen narrata. addidit morum quoque spectus[*](spectuus MDF1ED. -tus aJ. aspectus Rs(?)F2v. species R Förster physiogn. II p. 263) simili modo apud nos Trogus, et ipse auctor e severissimis[*](e feuerissimis T(P)S. e reuer- D1F1. ē feuer- D2. ē uer- F2. esteuerissim. . M. ē feue- rissimus a. ///feuer- Ev. est uer- Rs), quos verbis eius subiciam: [*](Trogus = Ar. I 8 extr.— (11) I 9 init.) Frons[*](fros M. fons F1)quibus[*](quib; Birt p. 152. ubi ll.v) est magna[*](magnam. . . , se- gnem animumanimā F1) subesse significat; quibus parva, mobilem[*](mobile Rsv. nob- r)[*](uelocius Birt); quibus rotunda[*](rutunda MF), iracundum, velut hoc vestigio tumoris[*](humoris Rs) apparente. supercilia quibus porriguntur[*](porrigentur RsS) in rectum, molles significant; quibus iuxta nasum flexa[*](flexa MRsv. ple- r) sunt, austeros; quibus iuxta tempora inflexa, derisores[*](delusores R2); quibus in totum demissa [*](demisso M. dimissa a), malivolos et invidos.[*](I 9, 491b 24–26.— (18) I 10 extr.— (20) I 11, 492b 1. 2.) oculi quibus utrimque [*](quibus utrimque ego ex Ar. -bus- cumque ll.v. quibus anguli Birt. quibus canthoe Gutschmid opusc. V p. 218) sunt longi, malificos moribus[*](moribus om. va.S) esse indicant; qui carnosos[*](carnosus F1. -sis a) a[*](aom.F1a) naribus angulos habent, malitiae notam[*](notā pre//ent// F1. nota (-tā a) prae- uenti adTzva. G) praebent: candida[*](candido F. -idi adva. G) pars extenta notam inpudentiae [*](inpudentiae Rsv. inpru- r. cfr. Ar. (Plin. XI 143. 144)) habet[*](habent F1a); qui identidem operiri[*](operiri MRsF2. -rire rv) solent, inconstantiae . oricularum[*](auricularum RsTzva. G (Brot. S)) magnitudo loquacitatis et stultitiae nota est. hactenus Trogus.

[*](Ar. VIII 5, 594b 26. cfr. Pl. VIII 46.— (11) cfr. Pl. XIV 142.— Th. IV 4, 2 extr. Verg. G II 134. cfr. Pl. XII 16.) Animae[*](anima Ea) leonis virus grave[*](graui (-is Rs 2) ursis Rs. grauetur a), ursi pestilens. contacta[*](con- tata F1. concit- F2) halitu eius nulla fera attingit, ociusque[*](otiusque Fda. cici- Rs 2. citi- E2va.S) putrescunt adflata. e[*](adflata. e Müller em. II p. 17. -tae (-te Ea) ll.v. -ta (Rs?) C) reliquis homini[*](homini MRsF2 (P)J. -ne Rs 2. -nis rv) tantum infici natura voluit pluribus modis, et ciborum ac dentium vitiis, sed maxime senio. dolorem sentire non poterat, tactu sensuque[*](sensuque Rs (?)v. esuque r) omni carebat sine[*](sine quibus Rse corr. SJ) qua nihil sentitur; eadem[*](eadem —13 addito om.a) commeabat[*](commeaba D1F1. -mae ab ea E. -meabat ab eo zva.G) recens assidue, exitura[*](exitura RsF2v. -tura ut D2. -tur ut F1d. -tu ut D1. -tus in E) supremo et sola ex homine[*](homine Rs (P) S. omne (-ni D2E) r. -nibus v) superfutura, denique haec[*](ae F1. aF2) trahebatur e caelo: huius quoque tamen reperta poena est, ut[*](ui F1) neque id[*](in id F2) ipsum, quo[*](quo Rsv. quia E2. qua r) vivitur[*](uuitur RsF2v (S). uiuere DF1E1. -ret E2H), in vita iuvaret. Parthorum populis haec[*](hoc Rs (?) va.D) praecipue et a iuventa propter indiscretos cibos[*](cibonos Rs 1an posteaque?), namque et vino faetent ora[*](faetentiora D. -n///ora F1. fe- tentiora E1. -ntia ora E2) nimio[*](nimis & ibi (cibi Rs 2) Rs); sed sibi proceres medentur grano[*](gra- nos Rs 1. -nis Rs 2) Assyrii mali, cuius et[*](est Rs(?)v) suavitas praecipua, in esculenta[*](esculenti Rs) addito.

[*](cfr. Pl. VIII 118. XXVIII 149.— (16) Ar. IX 1, 609b 30. — (17) Ar. VIII 27 extr. cfr. supra § 66.)[*]((1) Th. C. VI 5, 1. (Mir. ausc. 147). Ael. IV 18. III 7. - (3) Mir. ausc. 141.)Elephantorum anima serpentes extrahit, cervorum urit[*](ut Rs. item urit d2va.H). diximus hominum genera qui venena serpentium suctu[*](sucu Rsa) corporibus[*](7, 13 sq.) eximerent[*](eximerent G. &ime-Rs. exige- rv). quin et subus[*](sub his a. his z. ceruis B e Th. C IV 9, 2) serpentes[*](ser- pentis Rs) in pabulo sunt, et aliis[*](et aliis av. -lii DFE. et aluu. Alu Rs. (loc.corr. an nec aluo?)) venenum est. quae insecta appellavimus, omnia olei[*](1)

aspersu necantur[*](negantur F1a uulturesq; F2),[*](dist. ego n. luc. p. 100) vultures unguenti[*](unguenti (sc. aspersu) Rs. -to rv)—qui fugat[*](fugat Rs. -antur rv. -antem J) alios appetunt odorem[*](odorem RsJ. -res rv) —, scarabaei[*](scarabae& Rs (an -baei et?)) rosa[*](rosa Rs (B) J. -sam rv). quasdam serpentes[*](serpentis RsSJ) scorpio occidit. Scythae sagittas tingunt viperina[*](uiperinae Rs) sanie et humano sanguine; inremediabile id scelus: mortem ilico adfert levi tactu.

[*]((8. 9) Ael. IX 28.— (12) Ael. XVII 12.) Quae animalium pascerentur veneno diximus. quaedam, innocua alioqui, venenatis pasta noxia fiunt et ipsa. [*](10, 69) apros in Pamphylia et Ciliciae montuosis[*](mon- tuosius Rs. -tosis va. G) salamandra ab iis devorata qui edere[*](qui inedere Rs), moriuntur: neque[*](nec va.S) enim[*](enim Rsv (S). om. r G) est intellectus ullus[*](nullus Rs) in odore vel sapore; et[*](et (pro uel) RsSJ) aqua vinumque interemit[*](interimit F2ava.J) salamandra ibi inmortua vel si omnino biberit unde potetur[*](petetur D1F1Ea. put- F2), item rana[*](ranam Fa) quam rubetam vocant. tantum insidiarum est vitae![*](Ael. IX 15. Mir. ausc. 140.— (15) cfr. Ael. XVII 30. (Herod. V 16 extr.).) vespae serpente[*](serpentem RsS J. -tes va. Verc.) avide vescuntur, quo alimento mortiferos ictus faciunt. adeoque[*](adeoque RsS. Ide- Fdv.alac.) magna differentia est victus, ut in tractu pisce viventium[*](uiuentium —16 pisce om.Rs) Theophrastus prodat[*](prodat F1dTS. -dit F2H. -didit v) boves quoque pisce vesci, sed non nisi vivente.

[*](Diog. La. X 27,131. Hor. sat. II 72. 73. Cels. I 1 (p. 13, 14 Dar.).— (18) cfr. Cels. I 2 (p. 15, 18).— (20) ib. I prooem. (p. 12, 22).)[*]((1) cfr. Gels. I 3 (p. 18, 25. 19, 16 sq.). Pl. XXVI 17. XXVIII 54. Sen. cons. ad Helv. 10, 3 med.) Homini cibus utilissimus simplex, acervatio saporum pestifera et condimento[*](condimento MRsF2H. -ta rv) perniciosior[*](perni- cior M. -ciosiora D2dva.H). difficulter autem perficiuntur omnia in cibis acria[*](acrim Rs), aspera[*](aspera -20 uaria MRsJ.om. rv), inconsueta, varia[*](uari Rs), nimia[*](nimie F2) et avide[*](auida a) hausta, et aestate quam hieme difficilius

et in senecta quam in[*](quam in Mv. quam r) iuventa[*](iumenta Rs). vomitiones homini ad haec in remedium excogitatae frigidiora corpora faciunt, inimicae oculis maxime ac[*](aut (autem B) ava.G) dentibus.

[*]((6) Gels. I 3 (p. 18,13.14. 20, 15). Pl. XXIII 41.— (8) Ar. VIII 8 extr. (Pl. VIII 68).— (9) cfr. Hippocr. (de carne) I p. 442 Kühn. Varro ap. Gell. III 10, 15. Macrob. in somn. Scip. I 6, 78.) Somno concoquere corpulentiae[*](corpulentae M1d. -ta F1. -tiam Rs) quam[*](equam Rs) firmitati utilius; ideo athletas[*](athetas F1. ad lethas a. ad laetas Rs) ambulatione malunt cibos perficere. pervigilio quidem praecipue vincuntur cibi.

augescunt[*](augescun- tur Rs) corpora dulcibus atque pinguibus et potu[*](petu Rs. poto F1), minuuntur siccis et aridis fridigisque ac siti. quaedam animalia et pecudes quoque in Africa quarto die bibunt. homini non utique septimo letalis[*](letalis MF2v (D). -les Rsa. -le est H. laetales DF1E) inedia[*](inedia MDFv (D) . -di Rs. -dias EazH. -diam S); durasse et[*](at (pro et) HBrot.) ultra undecimum plerosque certum est. morbus[*](morbus Rs. mori rv. dist. va. H. cfr. Madvig adv. crit. II p. 527) esuriendi[*](esurienti a. exuendis Rs) semper inexplebili aviditate[*](auiditatē Rs) uni[*](uni RsS. uini M.om. rv) animalium homini[*](homini MRsS. uni hominum (-ni v) D2F2v. uni qui (cui F1) D1F1. unicuique EaH).

[*]((14) cfr. Pl. XXV 83. XXII 26.) Quaedam[*](quedam Fa. quid- D1) rursus exiguo gustu[*](gustus MRs. gestu F1a.an gustatu? cfr. nota ad IX 77 et XXV 79) famem[*](fame Rs) ac sitim sedant conservantque vires, ut butyrum[*](buturum Rs. cfr. § 239), hippace[*](hippace B. ipp- M. ip- E. tipp- F. typp- Rs. ut ipp- D d. ut urip- a. ut titip- v), glycyrrhiza[*](glycyrhiza M. -ciriza Rs. -cyrrhizon va.Brot. clyzyrica F. -zirica a). perniciosissimum autem et[*](est in D. at cfr. vol. I p. 543 ad 11247) in omni quidem vita quod nimium , praecipue tamen corpori, minuique quod gravet[*](grauet MRsH. -uat B. -uę F. -ue rv) quolibet[*](quodibet Rs. -dlibet ava.B) modo utilius.

Verum ad reliqua naturae transeamus.

[*](LIB. XII)

Animalium omnium quae nosci[*](nasciRsF1) potuere naturae[*](natura Rs) generatim membratimque ita se habent[*](habet Rs). restat ut[*](restat ut z (coni. Madvig adv. crit. IIp. 527). restant ll.v) neque ipsa anima carentia — quandoquidem nihil sine ea vivit —, terra edita et[*](et ego. ut ll.v. aut Madvig l.l.) inde eruta[*](eruta RsF2v. erudita r), dicantur ac nullum sileatur rerum naturae opus. diu fuere occulta eius beneficia, summumque munus homini datum arbores silvaeque intellegebantur. hinc primum alimenta, harum fronde mollior specus[*](pecus Rs. -udis Rs 2), libro vestis. etiam nunc[*](etiamnum Rs 1E1va.S. -annum F. -am n??? a) gentes sic degunt.[*](cfr. Pl. XXXVI 2. IX 105.) quo magis[*](ac magis om.Rs) ac magis admirari[*](admireris ubi E. -reris azva.B) subit his[*](ab iis zva.s. om.a) a principiis caedi montes in[*](in-13 uestes om.Rs) marmora, vestes ad Seras[*](seres E2. a Seribus va.G) peti, unionem in Rubri maris profunda[*](profundo va.s. at cfr. XXXVI 2), zmaragdum in ima tellure quaeri. ad hoc excogitata sunt aurium[*](auri R1) vulnera, nimirum quoniam parum erat[*](erat manibus RsS) collo, crinibus [*](crinibusque va S), manibus[*](manibus F2. om.) gestari[*](gestare Rs 2), nisi infoderentur etiam corpori. quam ob rem sequi par est ordinem vitae et arbores ante alia[*](moniliis F2) dicere ac moribus primordia ingerere[*](ingerere RsRF2E3v. in genere r) nostris[*](nostris (nr???s) ego. nis Rs. om. rv).

[*](cfr. Tac. Germ. 9 extr. Herod. I 131 init.)[*]((3) Phaedr. fab. III 17.) Haec fuere numinum[*](nominum F1E1 (item infra passim)) templa, priscoque ritu[*](ritus Rs. rit ut F1. ritu ut zC) simplicia rura etiam nunc[*](etiam Num Rs) deo praecellentem arborem dicant.

nec[*](nec RsF2v. ne r) magis auro fulgentia atque ebore simulacra quam lucos[*](ludo Rs) et in iis silentia ipsa[*](ipsa non Rs) adoramus. arborum genera numinibus suis dicata perpetuo[*](per- petuo Rsv. -tuae F1a. -tue rz) servantur, ut Iovi aesculus[*](esculus Rsava. S), Apollini laurus, Minervae olea, Veneri myrtus, Herculi populus. quin et Silvanos Faunosque[*](faunos- que om.Rs) et dearum genera silvis ac sua numina tamquam e[*](e EadTv (S). ae Rs. & FG) caelo attributa credimus. arbores postea blandioribus fruge sucis hominem mitigavere[*](mititare Rs). ex his recreans membra olei liquor[*](liquorum Rs) viresque potus vini, tot denique[*](totidemque Ea) sapores anni sponte venientes et mensae, depugnetur licet[*](licet & Rs) earum causa cum feris et pasti naufragorum corporibus pisces expetantur[*](ex- petantur RsE2av. expect- r), etiam nunc[*](etiamnum Rsva.J. -annum F) tamen secundae. mille praeterea sunt usus earum, sine quis vita degi non possit. arbore sulcamus maria terrasque[*](terrisque F2 arbores F) admovemus, arbore[*](arborea MRsS. -re r H (praem. ex v)) exaedificamus tecta. arborea et simulacra numinum fuere nondum pretio excogitato[*](& cogitatio Rs) beluarum cadaveri[*](caueri Rs) atque[*](atque ll.v (Brot.). ante- quam Bas.) ut, a diis nato[*](natio Rs) iure luxuriae, eodem ebore numinum ora spectarentur[*](spectantur MD) et mensarum pedes. produnt Alpibus coercitas ut[*](ut ego. et ll.v) tum[*](cum M) inexsuperabili [*](inexsuperabile F1E) munimento[*](monimento E1. monum- M) Gallias hanc primum habuisse causam superfundendi [*](elu////is F1E1) se Italiae, quod Helico ex Helvetiis civis[*](ciuis om. IIX) earum[*](eorum zva.G) fabrilem ob artem[*](ab arte F1E1) Romae commoratus ficum siccam et uvam oleique ac vini promissa[*](promissa MRs(B)C. -sso F2. premissa r. praem- v (G)) remeans secum tulisset. quapropter haec vel bello[*](illa (pro bello) F2) quaesisse venia sit.

[*]((24) Th. IV 5, 6.) Sed quis non iure miretur arborem umbrae gratia tantum ex alieno petitam orbe? platanus haec est[*](est MF2v. et Rs. om. R SJ), in[*](in ego. per zv. om. ll. H) mare

Ionium Diomedis insula[*](insulam (praem. in) va.s) tenus[*](tenus MRsF2S. -uis r. om. v) eiusdem tumuli gratia primum invecta, inde in Siciliam transgressa atque inter primas donata Italiae et iam ad Morinos usque pervecta ac tributarium etiam detinens solum, ut gentes vectigal et pro umbra pendant[*](pendunt F1E).[*](Th. ib.) Dionysius prior Siciliae tyrannus Regium[*](regiam dTva.B (Brot.)) in urbem transtulit eas domus suae miraculum, ubi postea factum gymnasium; nec potuisse[*](potuisset FE) in amplitudinem augescere[*](augescere MU. adolescere (-les Rs) rv) aut[*](autRsF2U. haut Mv. ut r Brot. et B) alias fuisse in Italia ac nominatim Hispania[*](hispania ll. v (ortum verbis male intellectisσπανίαν δὲ καὶ ἐν ʼͅταλίᾳ πάσῃap. Th.). Cispadana Gutschmid) apud auctores invenitur.

[*](cfr. Macrob. III 13, 3.) Hoc actum circa captae[*](capiae F1E. -pie a. -pua z. -puae P) urbis aetatem, tantumque postea honoris increvit, ut mero infuso enutriantur. conpertum [*](comper id Rs)[*](que om.Rs. quę Fa) id maxime prodesse radicibus, docuimusque etiam arbores[*](uita Ea) vina potare.

[*](Th. I 7,1. Varro I 37, 5.— (21) Mucian. fr. 7 Brunn.) Celebratae[*](celebrata est (S) J) sunt primum in ambulatione Academiae[*](academina F2. cad- F1. Eadem in E. (a lac.)) Athenis cubitorum XXXIII[*](XXXIII RsJ. -III a H. XXXI a r. XXXVI unius v. (an Athe- nis unius?)) radice ramos antecedente. nunc est[*](estRsF2v. sit r) clara in Lycia fontis gelidi socia amoenitate, itineri adposita , domicilii modo cava octoginta atque unius pedum specu, nemorosa[*](nemorosa ll. H. -so G. numerosa z. -so v) vertice et se vastis protegens ramis[*](ramis arborum B. ramorum arbo- ribus ll. v) arbor um instar, agros longis obtinens[*](obtinens Rv(S) . -inet r H. (an operiens?)) umbris ac, ne quid desit speluncae imagini, saxea[*](saxa Ez. saxeae HBrot.) intus crepidinis corona muscosos conplexa pumices[*](pumis cestam F1. -is cestas E. -ices stat z. -ices extat tam va. G), tam digna miraculo[*](miracula (om. ut) DF1E), ut Licinius[*](liscinius FE) Mu[*](mutianus Fva.H (SJ) passim)-

cianus ter consul et nuper provinciae eius legatus prodendum etiam posteris putaverit, epulatum intra eam se cum duodevicensimo comite, large ipsa toros praebente frondis[*](frondes E. -de va.s), ab omni adflatu securum, optantem[*](obtantem D1F. obsta- D2. ob- lectante D. captantem P. an optantem etiam?) imbrium per folia[*](folia E) crepitus [*](cre- pitu D), laetiorem quam[*](quam B. quę E. que rv) marmorum nitore, picturae[*](ficturae Rs. p&tu- F1) varietate[*](uarietate Rsv.om. r.), laquearium auro cubuisse in eadem. aliud exemplum Gai principis in Veliterno rure[*](rure Rsv. iure r) mirati unius tabulata laxeque[*](laxęque Fz. -xo quae Rs. -xisque va. H) ramorum trabibus scamna patula et in ea epulati[*](epulatiRsB. -anti D2F2v. epal- r), cum ipse pars esset umbrae, quindecim convivarum ac ministerii capaci [*](capaciRsS. -ce B. -cem rv (J)) triclinio, quam cenam appellavit ille nidum.[*]((10–15) Th. I 9, 5. Varro I 7, 6.) est Gortynae in insula Creta iuxta fontem platanus una insignis[*](insignis RsF2v. -nę E. -ne DF1a) utriusque linguae monimentis, numquam folia dimittens, statimque ei Graeciae fabulositas superfuit Iovem sub ea cum Europa concubuisse, ceu vero non alia eiusdem generis esset[*](esse F1E1a) in Cypro. sed ex ea primum in ipsa Creta[*](creta ut RsF2v. creauit r), ut est natura hominum novitatis avida, platani[*](platanis adae F1Ea) satae regeneravere[*](degenerauere Müller em. IIp. 21) vitium, quandoquidem commendatio arboris eius non alia maior est quam soles[*](soles RsS. -lē F2v. -let r) aestate[*](aestatem Ea) arcere[*](arcereRsF2v. -ri r), hieme[*](hiemem Ea) admittere. inde in Italiam quoque ad[*](ad Rs. ac rv) surburbana sua Claudio principe Marcelli Aesernini [*](est (pro sed) F2in ras.) libertus, sed qui se potentiae causa Caesaris libertis adoptasset, spado Thessalicus praedives, ut merito dici possit[*](possit RsJ. -sset rv (D)) is quoque[*](quoque crete Rs) Dionysius, transtulit id genus. durantque[*](durante Rs) et in Italia portenta[*](portenta— 24 Italia om.Rsa) terrarum praeter illa scilicet quae ipsa excogitavit Italia.

Namque et chamaeplatani vocantur coactae brevitatis

, quoniam arborum etiam abortus invenimus. hoc quoque ergo[*](ergo quoque E. quoque a) in genere pumilionum infelicitas dicta erit. fit autem et serendi genere et recidendi. primus C. Matius ex equestri ordine, Divi Augusti amicus, invenit nemora[*](nemoriaRs. -o rati Ea) tonsilia[*](tonsilia RsF2v. con- r) intra hos LXXX[*](LXXX RsF2v. XXX r) annos.