Naturalis Historia

[*](cfr. Ar. de anima II 9, 421a 25. 26.—) Sunt qui suptilitatem animi constare non tenuitate sanguinis putent, sed cute operimentisque corporum magis aut minus bruta esse, ut[*](tuta Rs) ostreas[*](ostrea G) et testudines; boum[*](litium (pro boum) Rs) ferga, saetas suum obstare tenuitati[*](tenuitate RsF2) immeantis spiritus , nec purum liquidumque tramitti; sic et in homine, cum crassior callosiorve excludat cutis: ceu[*](ce D1F. quae Eva. G.alac.) vero non crocodilis et duritia[*](duritiae F2) tergoris tribuatur et sollertia[*](sollertico F).[*](Ar. II 7 extr. (Herod. II 71). cfr. Pl. VIII 96–(17) Ar. III 11 517b 31 sq. cfr. supra § 157.—) hippopotami corio[*](13 colio M. cori F1. -rii va.S. iecori F2) crassitudo talis, ut inde tornentur[*](turnentur Rs. torme- F1) hastae, et tamen quaedam ingenio medica diligentia. elephantorum[*](maedica elephantorum diligentia M) quoque tergora inpenetrabiles caetras[*](scaetras DE2. cetras adG. cer///tras Rs. setas v. (certas Dal. errore)) habent, cum tamen omnium quadripedum suptilitas animi praecipua perhibetur[*](perhib&us R2 -beatur v. cfr. CFW Müller p. 6) illis. ergo[*](erga M) cutis ipsa sensu caret, maxime in capite. ubicumque per se ac sine carne est, volnerata non coit, ut in bucca cilioque.

[*](Ar. III 10 init. (I 6, 490b 21–24. G V 3 init.).)[*]((1. 2) ib. 12, 519a 26–28—(2) I 5, 490a 6–8. (P IV 6, 682b 18. 19. 13, 697b 11). cfr. Pl. IX 82) Quae animal pariunt, pilos[*](pilosque auent Rs) habent; quae ova, pinnas aut squamas aut corticem[*](corticem ll. (P) G2. -cem aut testam v) , ut testudines, aut cutem[*](cutem pura DF1. purpuram cutem RsS. puram cutem J. (loc. corr.)) puram

, ut serpentes. pinnarum caules omnium cavi[*](caui DFdT (P) G2. -ues Rs. auiū Eazv). praecisae [*](praecisae ll. v (H). -si z. -sique dT (P) G2) non crescunt, evulsae[*](uulsae F2d. -sa ea F1a. -sae autem Tva. G) renascuntur. membranis volant fragilibus insecta, umentibus hirundines in mari, siccis inter[*](dist. ego. (Plin. male intellexit verba Ar.)) tecta. vespertilionum[*](uespertilionum dT. -iorum Rs. -io. horum DFEv (D). -io. nam horum J (errore) alae quoque articulos habent.

[*](Ar. III 10, 517b 11. 12. (G V 3, 782a 33)— IV 11, 538b 8.—(5. 6) II 1, 498b 27–30. (P II 14, 658a 30. 31.)— (6. 7) III 12, 519a 22. 23. Trogus = G IV 5, 774a 35 sq—)Pili e[*](pili e (ae D1F1) DFES (D). -lpe Rs. -li a dv (J)) cute exeunt crassa[*](crassa RsF2v. -sse E. grassae D1F1. grossi D2) hirti, feminis tenuiores; equis[*](equi DE. aequi F) in iuba largi, in armis leoni, dasypodi et in buccis intus et sub[*](sub RsS. in rv. cfr. index et Ar.) pedibus, quae utraque Trogus et in lepore tradidit, hoc exemplo libidinosiores hominum quoque hirtos colligens. villosissimum[*](uillo- sissimū RsG2. -mus rv (H)) animalium lepus.[*](Ar. III 11, 518a 19–21. 518b 3. 4. 518a 18. 19. 31–33. 30. 34. 35. (IX 50, 631b 31 sq. G V 3, 784a 4–10). cfr. Sen. ep. 95, 21 extr.—(15) Ar. III 11, 518b 2. 3–) pubescit homo solus, quod nisi contigit[*](contingit (can- Rs) RsS. -gat dva.H) , sterilis in gignendo est, seu mas[*](mas RsG2 (S). mās DF. masculus Eav (H) D) seu femina[*](feminas Rs). pili in homine partim simul, partim postea gignuntur. hi[*](hi—) castratis[*](castratis S. castris Rs) non nascuntur[*](nascuntur Rs. S. om. rv. cfr. Ar.), congeniti autem non desinunt, sicut nec feminis magno opere; inventae tamen quaedam defluvio capitis invalidae, ut[*](ut et DFEG (J). ut a. uelut Rsv (S)) et lanugine[*](lanu- gine oris DFEa (P) J. -nes oris B. languini oris Rs. -uidiores v. lanuginosi oris S) oris, cum menstrui cursus stetere. quibusdam post genituri[*](genituri (sc. pili) ego coll. Ar. genitis (-ti Ber.) uiris ll. v) sponte non gignuntur. quadripedibus pilum cadere atque subnasci annuum est.[*](ib. 518b 5. 6. 27. 28. (12, 519a 25). 20–22. 24. 25. (G II 6, 745a 10–13. 17).)[*]((5) Ar. ib. 518b 30—32.— (6) II 1, 498b 19–20. (P II 14, 658a 19–21).— (7. 8) III 10, 517b 29. 30.—) viris

crescunt maxime in capillo[*](capite Rsva. (P) H. (Ar.αἱ ἐν τῇ κεφαλῇ)), mox in barba. recisi non, ut herbae ac[*](ac (hac Rs) cetera ab RsS. ab cetera rv. ab ipsa C) cetera, ab incisura augentur, sed ab radice exeunt. crescunt[*](crescunt H ex Ar. recr- Rsv. decr- r. excrescunt coni. Dal.) et in quibusdam morbis, maxime phthisi[*](phtbisi C. ptysi Verc. tussi ll.v. cfr. Ar.), et in senecta, defunctis[*](defunctis R2S. -tum r. -torum v) quoque corporibus. libidinosis congeniti [*](ac (at v) nati F2dv a. Bas.) maturius defluunt, agnati celerius crescunt. quadripedibus senectute crassescunt[*](carescunt Rs) lanaeque rarescunt[*](rarescuntque lanae z.an ii lanaeque et rarescunt?). quadripedum dorsa pilosa, ventres glabri.— Boum coriis glutinum excoquitur, taurorumque praecipuum.—

[*](Ar. II 1, 497b 34. 35. (P IV 10, 688a 18. 19. 29. 30. 688b 30–32).— (11) II 13, 504b 19–21. III 20, 521b 21. 22. 25. 26. (P IV 11, 692a 9–14). — (14) Isid. XII 7, 42. cfr. Fest. 314a 34.—) Mammas homo solus[*](solu & Rs) e maribus habet, cetera animalia mammarum notas tantum. sed ne feminae quidem in pectore nisi quae possunt partus suos attollere. ova gignentium nulli; nec lact[*](lact MD. lac RsD2F2v. om.a. laetis r. cfr. § 236. 237) nisi animal parienti. volucrum[*](parientium olucrum Rs) vespertilioni[*](uespertilioni E(?) G2. -lio ll.v) tantum: fabulosum enim arbitror de strigibus, ubera eas infantium labris inmulgere. esse in maledictis iam antiquis strigem convenit, sed quae sit avium, constare non arbitror.[*](cfr. Varro II 6, 4 (aliter).— (18) Ar. P IV 10, 688a 32–34.— (20) Ar. II 1, 500a 23–25. 18–21. P ib. 688b 5. 6.)

asinis a fetu dolent, ideo sexto mense arcent partus, cum equae[*](aeque M. -uae F) anno prope toto praebeant. quibus solida ungula nec supra geminos fetus, haec omnia binas habent[*](et quibus F2) mammas, nec aliubi[*](alibi S) quam in feminibus. eodem loci[*](loco Rsva. D. cfr. § 136. luc. p. 75) bisulca et cornigera, boves quaternas, oves[*](quaternas oues om.Rs) et caprae[*](et caprae MRsS. cap- rv. -raeque C) binas. quae numeroso fecunda partu et quibus digiti in pedibus,

haec plures[*](pluris MRsS) habent et[*](et om.DFEva.S) toto ventre duplici ordine, ut sues, generosae duodenas, volgares[*](uolgare Rs) binis[*](binas B) minus; similiter canes. alia[*](alias RsE) ventre medio quaternas, ut pantherae, alia[*](et alia Rs. alias DFE) binas, ut leaenae[*](leenae F2d2. lanae D1F1. lamiae E) . elephans[*](helephans Rs. elephas va.J) tantum sub armis duas nec in pectore, sed citra[*](utra M.an circa (vel iuxta)?) in alis[*](alis v. om.Rs. aliis r) occultas. nulli[*](nulli MRsG2. -llis r. -lla v) in feminibus digitos habentium .[*]((5–7) P ib. 8. 11. 12. 14.—) primis[*](primis MRSG (S). -mis in r. -mo zC (H). -mi v) genitis[*](geniti zva.G (H)) in quoque[*](quoquo Rs. quaque E2zva.G) partu sues[*](partu sues G (S). -tus sues D1Fd. -tus uel M. -tus sue E. -tu et Rs. -tu suis H. -te sues D2zv) primas praebent[*](praebent MRsG (S). -ement DFE. premunt Tszv (H)) —eae sunt faucibus proximae—, et[*](et MRsG2 (S). ut rG1. om.dTzH. tamen v) suam quisque novit in fetu[*](fetus F1) quo genitus est ordine, eaque alitur nec alia. detracto [*](s& tracto Rs. sed detr- S) illa alumno suo[*](alumnuo sus Rs) sterilescit ilico ac resilit, uno[*](un F1. tunc E) vero ex omni turba relicto[*](relicta D1F1E) sola munifex, quae genito fuerat attributa, dependet[*](dependet RsS. -dent M. -dat E2. defendat DF. -nsa E1. defcendit v).[*](Ar. II 1, 500a 23. — (11–13) ib. 13, 504b 21–26.— (14) III 20, 521b 23–25.—) ursae mammas quaternas gerunt, delphini binas in ima[*](imo M. bina F1. om.a) alvo papillas[*](papilla Rs) tantum nec evidentes et paulum in oblicum [*](oblicuum F. obi- licum Rs) porrectas. neque[*](neque ne M. ///// nec RsSJ) aliud animal in cursu lambitur[*](lambitur MF2v. lab- Rs. amb- r). et ballaenae autem[*](autem om.azva.G marini mammis (coni. Dal.) S. mammis ll.v (D)) vitulique marinimammis nutriunt fetus.

[*](Ar. VII 5 init.— (16. 17) ib. 11 init.)[*]((1) VI 26 extr. cfr. Pl. XXVIII 123.— (2) VI 21, 575b 9–12.— (5) ib. 23, 577a 28.—) Mulieri ante septimum mensem[*](mense (om. septimum) Rs) profusum[*](profusum MF2v. praf- Rs. fu- r) lact inutile, ab eo[*](eo MRsD2F2v. eius r) mense, quo[*](quo MzS. e quo Rs. quod rv) vitales[*](uitalis est va.H) partus, salubre[*](salubres Rs). plerisque autem totis mammis atque etiam alarum[*](alarum MRsF2v. mal- r) sinu[*](sinu MRsG2. -nus rv) fluit. cameli

lact habent, donec[*](lact (lac RsB) habent done MRs (B) Bas. lac tabendo nec r. lac mulgetur ne v) iterum gravescant[*](grauescat va. (B) Bas.). suavissimum id[*](id MRsS. hoc F2v. hic r) existimatur ad unam mensuram tribus aquae additis. bos[*](bis D1F1Ea) ante partum non habet[*](habet MRsF2v. -ent E1. -eant r), et[*](et MRsF2S. ex rv) primo semper a partu[*](a partu MD2F2v. -tum DF1. apar Rs. apertum Ea) colostrae[*](clostrę F1a. colostae M. -stra va. Brot.) fiunt, ni[*](ne Rs. quae ni C)[*](spumae D coll. § 239. at cfr. n. luc. p. 11) admisceatur aqua, in[*](aquatim in Rs. aqua S) pumicis modum[*](modo RsS coeunte MRsS. -nt rv) coeunte duritia. asinae praegnates[*](praegnacesRs.—antes Fava.J pullo (-llis G) va.Brot.) continuo lactescunt. pullos earum, ubi[*](ubi om.Rs) pingue pabulum, biduo a partu[*](parunt Rs) maternum lact[*](lact MD. lac rv) gustasse letale est.[*](Ar. III 20, 521b 29–33.—) genus mali vocatur colostratio. caseus non fit ex utrimque[*](utrique RsFa) dentatis, quoniam eorum lact non coit. tenuissimum camelis, mox equis, crassissimum asinae, ut quo[*](quo del.F2) coaguli vice utantur.[*](Dio LXII 28, 1. schol. Iuven. 6,462. cfr. Pl. XXVIII 183.— (14) cfr. Ar. III 20, 521b 33 sq.— (15) ib. 522a 29–522b 2.—) conferre aliquid[*](aliquit M. aliquod et candor ferre aliquid Rs) et candori[*](et candori MRsF2v. ex candore rv) in mulierum cute existimatur. Poppaea certe, Domiti Neronis coniunx, quingentas per omnia secum fetas trahens, balnearum etiam solio totum corpus illo lacte macerabat, extendi quoque[*](quorumque Rs. quocu- S) cutem credens[*](rendens Rs). omne autem igne spissatur, umore[*](umore (hu- F2v) ll. v (J). frigore (B) C) fervescit[*](feruescit (ferbe- DF) ll. v (D). ferescit (B) Verc. ex Ar.). bubulum caseo fertilius quam[*](quam om.Rs) caprinum, ex eadem mensura paene altero tanto. quae plures quaternis[*](plure quaternas Rs) mammas habent, caseo inutilia, et meliora quae binas.

[*](Ar. ib. 522b 12. 9–11.)[*]((4) cfr. Pl. XXVIII 133.— (6) ib. § 134.—)Coagulum hinnulei[*](hinnulei MH. -llis Rs. hinulei G2. -li C. inulei F2. -li B. inutilei D1F1. -le rv), leporis, haedi laudatum, praecipuum

tamen dasypodis, quod et profluvio alvi medetur, unius utrimque[*](utrumque Rs) dentatorum. mirum barbaras gentes, quae lacte vivant, ignorare aut spernere tot saeculis casei[*](caseis F1a) dotem, densantes id alioqui in acorem iucundum et pingue butyrum[*](buturum Rs. bytir- F1a. byttir- F2. cfr. § 284). spuma id est, lacte[*](lactis Rs (?) va. J) concretior[*](concretior (congr- Rs) MRsS. -tiorque r H. -tiusque v) lentiorque[*](lentiorque MRsJ. om. rv) quam quod serum[*](ferum v. -ru D2F2. fer Rs. cerum d. -ras a. -ru r) vocatur. non omittendum in eo olei vim esse et barbaros omnes infantesque nostros ita ungui[*](ungi Fava.S).

Laus caseo Romae, ubi omnium gentium bona comminus iudicantur, e provinciis Nemausensi[*](nemauseni MFd) praecipua, Lesurae[*](lesurę F2dv. -ur Rs. -ure r D. cfr. Sid. Apoll. 24, 44) Gabalicoque[*](Gabalicoque D. -li quoque M. -licique (geb- Rs) rv) pagis[*](pagis MF2v (D). pacis Rs. pa- uis r. pagi H), sed brevis ac musteo tantum commendatio[*](commendatior Rs). duobus Alpes generibus pabula sua adprobant : Delmaticae[*](delmaticae MRsS. dol- Fa. Dal- G. -iae v docleatem (dio- Rs) RsF2v (J). -te M. -tam r Brot. Docleante S (errore)) Docleatem mittunt, Ceutronicae[*](centronicae D(?) H. cfr. III 135. Fels p. 50) Vatusicum[*](uathusiccum Rs). numerosior Appennino:[*]((14) Sil. Ital. VIII 462. Martial. I 43, 7. III 58, 35.— (15) Mar- tial. XIII 30.)[*]((1) ib. 32. (cfr. Col. VII 8, 7). —) Cebanum[*](cebanum RsG. caeb- F. a lac. coeb- r D. cfr. CIL V p. 895) hic e Liguria mittit ovium maxime lacte[*](lacte MRs. -ti r. -tis v. e lacte J. cfr. Fels p. 14), Sassinatem[*](Sassinatem (U)J. saes- Rs. sassinn- a. sasinn- r. Aesina- B. Auxima- v. cfr. III 114. CIL XI p. 977) ex Vmbria[*](ex bria Rs) mixtoque Etruriae atque Liguriae confinio[*](continuo Rs) Luniensem[*](iuniensem F1. lu- nensem F2va. J. cfr. XXXVI 48. 135) magnitudine[*](magnitudinem F) conspicuum, quippe et ad singula milia pondo premitur, proximum[*](proximum—362, 5 detur om.a) autem urbi Vestinum[*](aestinum F1. uesci- num T (Cluver) D2. cfr. CIL X p. 463. Niss. It. 1 p. 517 n. 10.II p. 665 n. 5) eumque e Caedicio[*](caedicio MDEJ.—itio (c in ras.) FG. ceditio Rsv (H). cfr. XIV 62) campo laudatissimum.

et caprarum gregibus sua laus est, in recenti[*](in recenti MF2v (S). rece- G2. in rege- Rs. ingrege- F1. in- graege- DE. Agrige- (Merula) Verc. (H)) maxime augente[*](augente (eam praem. v) J. aque- Md. -ēte DFE. hcauente Rs. hanc acuente S) gratiam[*](gratia MRs) fumo, qualis in ipsa urbe conficitur cunctis praeferendus; nam Galliarum sapor[*](saper MD1F1) medicamenti[*](medicamentiu tium Rs.—nti uitium S) vim optinet. trans maria vero Bithynus fere in gloria est. inesse pabulis[*](paruulis Rs) salem[*](sale M), etiam ubi[*](ubi om.M) non detur[*](detur MFdv. uidetur Rs (DE?) S. cfr. XXXI 88. n. luc. p. 52) , ita[*](maior (pro ita) RsS.an situ?) maxime intellegitur, omni in salem[*](salem MC. -le rv) caseo senescente, quales redire in musteum saporem aceto et thymo[*](himo Fa) maceratos certum est. tradunt[*](traditum. tradunt Fa) Zoroastren [*](zorastren MF1a) in desertis caseo vixisse annis XX[*](XXX RsS) ita temperato, ut vetustatem non sentiret.

[*](Ar. V 1, 539a 15. (cfr. P I 3, 643a 3).— (11) I 15, 493b 32. 33. 494a 2. —) Terrestrium solus homo bipes. uni iuguli[*](iuguli MDFav. -lum RsS. unguli E.cfr. Sen. De ira I 2, 2. Lucan. II 317), umeri, ceteris armi[*](armis Rsa); uni ulnae. quibus animalium manus sunt, intus tantum carnosae, extra nervis et cute constant[*](constat F1a).

[*](cfr. Ar. G IV 4, 770b 30.— (15) cfr. Gell. XV 24.— (16) Ar. I 15, 493b 29. 30. II 11, 503a 24. 25. P IV 10, 687b 11 –14. 17. 18.) Digiti quibusdam in manibus seni[*](eni F1. om.a). M.[*](M. om.Rsava.G (H)) Corani[*](corani MF2J. -am Rs. -//// F.1 -aci r. Curiatii G.C. Oratii (Hor- H) v(H). cfr.CIL VI p. 451) ex patricia gente filias duas ob id Sedigitas accipimus[*](accepimus va.S) appellatas et Volcacium[*](uolcaciū M. -atium RsBas. uulcatium Fv. (alac.)) Sedigitum, inlustrem in poetica. hominis digiti ternos[*](ternos MRsD2F2S. om. rv) articulos[*](apticulos F1Ea. oculos Rs) habent[*](habent ternos va.S), pollex binos; et[*](et om.M) digitis adversus[*](aduersis a) universis[*](iniuersis M) flectitur, per se vero[*](peruerso Rs) in oblicum porrigitur, crassior ceteris. huic minimus mensura par, ac[*](ac del.F2. e a. es d. est zva.S) duo reliqui sibi,

inter quos medius longissime protenditur. quibus ex rapina victus quadripedum, quini digiti in[*](in om.Fdava.S) prioribus pedibus, in reliquis quaterni.[*](P ib. 688a 4–7. 8. 9.— (9) Ar. II 1, 497b 20.—) leones, lupi, canes, panthera[*](panthera ego ex Ar. et pauca ll.v) in posterioribus quoque quinos[*](quenos F1. quanas Rs) ungues[*](unguis MS. linces dTs (P)) habent uno[*](unū RsS) iuxta cruris articulum [*](quino (pro articulum) M) dependente[*](dependentem S); reliqua, quae sunt minora; et digitos quinos.

Bracchia non omnibus paria[*](paria MD2F2v. piria D1F1. pria Rs. propria Ea) secum. Studioso Threci[*](thraeci M. traeci Rs. trechi F. a lac. Thracio (-ci B) va.S) in[*](gai Fa) C. Caesaris ludo notum est dexteram[*](dextram G) fuisse proceriorem.