Naturalis Historia

Pliny, the Elder

Pliny, the Elder, creator; Mayhoff, Karl Friedrich Theodor, 1841-1914, editor

naturae[*](natura Ra(?)H) lapidum.

luxuria[*](luxu- ria BVH. -iae rv) in marmoribus[*](marmoribus FEdTH. -rae B. -ri r) (1-3)

quis primus peregrine marmore columnas habuerit Romae

quis[*](Qui FaF) primus[*](primus Bv(S). -um rH. (quis—ostenderit ante 24 quis primus pos. v a. S et J)) in publicisoperibus ostenderit (2. 3)

qui primi[*](primum Rava.S) laudati in marmore scalpendo et quibus temporibus

de Mausoleo[*](mau- soleo d1S. mus- B. mousul- E. mousal- F. masoleu r) Cariae[*](tariae Fa. pariae Fd1. -io E.lemma del.d2om.TH. De marmore Pario et Mausoleo (post 34 CCXXV) va.H)

nobilitates operum et artificum in marmore[*](marmore BFEv(S). -ribus rH) CCXXV[*](CXXVI va.H)

quando primum marmorum in aedificiis usus

quis[*](Qui BRaH (i.e. qualis?)) primi marmora secuerint et quando

quis primus Romae crustaverit parietes

quibus aetatibus quaeque marmora in usum[*](usum BE3v(S). usu rH) venerint Romae

ratio secandi marmora. de harenis quibus secantur

de Naxio[*](naxio d(?)v. om.V. nacxo E. naxo r). de Armenio

de Alexandrinis marmoribus

de onyche[*](de onyche om.BVva.H)sive[*](siue ego. de ll.v. cfr. §60) alabastrite.

med. ex eo[*](eo ego. eis BS. om.V. his rH)III[*](III ego. VI (sex B) ll. H.cfr. §60.158)

de lygdino[*](lygdino VdTH. -deno B. lyocinio Fa. liocyno Ra. tydino FE. lyd- v), corallitico[*](corallitico BS. -llectico FE. -llico rH.om.v), Alabandico, Thebaico, Syenite[*](Suenite B. Sicn- FE. Symen- Ra)

de obeliscis (14. 15)

de eo qui pro gnomone in campo Martio est[*](est om.VTva.S)

opera mirabilia in terris (16-23)

Sphinx[*](Sphinx H. Spynx B. Sphinge Tv. spince d2. -nx VRa. -nxa Fa. -na r) Aegyptia. pyramides[*](pyramides ante Sphinx pos. va.D)

Pharos

labyrinthi

pensiles horti. pensile oppidum

de templo Ephesiae Dianae

aliorum templorum admirabilia

de lapide fugitivo. echo septiens[*](septiens VFS. -ies rv) resonans. sine clavo aedificia

Romae miracula operum XVIII

de magnete lapide. med. ex eo III[*](III—38 ex eo om.FE)[*](III BS. VI r. X H)

Syrius[*](sirius Ra. Scyrius H) lapis

de sarcophago sive Assio[*](siue assio BS. assio VFa. assia Ra. om.dTH). med. ex eo[*](ex eo om.VdTH) X

de chernite[*](chernite H. chemite BdT. celiam- VFa. eleam- Ra. chaeamaetae F. thea- mede E). de poro

de lapidibus osseis[*](osseis om.B). de palmatis. de Taenariis. de Coranis[*](coranis BS. -ntis Ra. -this VFa. conariis r. om.v), de nigris marmoribus

de molaribus[*](molaribus VTH. -riis B. -ris (moralis E) r.cfr. §137.174) lapidibus. pyrites, med. ex eo VII

ostracites. med. ex eo IIII

amiantus. med. ex eo II

geodes[*](goedes B. gaeodes H). med. ex eo III[*](VI E)

melitinus[*](melitites H. om.E). med. ex eo VI

gagates. med. ex eo VI

spongites. med. ex eo II[*](II BFaS. V VRa. VI dTH. om.r)

Phrygius

haematites, med. ex eo V

schistos. med. ex eo VII

androdamas[*](Andro ydamas B.om.FE), med. ex eo II.

Arabicus. miltites[*](Milites B. mylti- FaFE. multi- Ra) sive hepatites[*](hepatites BS. hela- T. ela- H. era- VFaRa. ara- d. aratidea r), anthracites[*](anthracites TH. Andraci- VFad. -chites r)

Aētites[*](Aetites BH. eti- T. etice r). Taphiusius[*](Taphiusius H. thaphi-T. -phlu-stus B. -piusius (-ssius FaRa) r). callimus

Samius. med. ex eo VIII

Arabus[*](Arabicus B). med. ex eo II[*](II om.FE. VI BS)

de pumice, med. ex eo VIIII

de mortariis[*](mortaris B. -ribus VRa. mayturb; Fa) medicinalibus et aliis. Etesius lapis, chalazius[*](chala zius dTH. -axus B. calazius Fa. -atius Ra. -arius V. chalodius r)

Siphnius[*](siphanius Ed. syph- F.om.FaRa). lapides molles

lapides[*](Lapides specu lares BS. -pis -aris rva.S(D). cfr. §160.161) speculares

phengites

de cotibus

de tophis[*](tophis BH. tro- FEdT. trofis r)

de silicum natura[*](natura BdTS. -ria Fa. -ris rH. om.v). de reliquis ad structuram[*](structuram Bv(S). -ras rH) lapidibus (49. 50)

genera structurae

de cisternis

de calce

harenae genera, mixtura harenae et[*](Mixtura harenae et calcis (cal- et har- v) Bv. harenae (om.dT) et calcis (gales Fa -lor Ra) mixturae (-ratae F. -ra dT) rH) calcis

vitia structurae[*](uitia structura om.VFaRa). de tectoriis[*](tectoris B. -res FE2. -re E1)

de columnis. genera columnarum

med. ex calce[*](calcen (om.V) B) V

de maltha

de gypso

de pavimentis (60-64)

asarotos[*](asorotos VFaRa. -thos F) oecos[*](oecos (H)S. peocos B. oethos Ra. oedios VFa. oeches r)

quod primum pavimentum Romae

de subdialibus pavimentis

Graecanica pavimenta

quando primum lithostrota[*](lithostrota (lyto- FE) BFEH. -otum JD. -stratum dT.lemma om.r)

quando primum camarae[*](camarae BRaS. -reae FE. -maerae rH) vitreae[*](uitriae B.om.FE)

origo vitri

genera eius et ratio faciendi

de Obsianis[*](obsianis (&si- B) VFaRaBS. -idianis rH)

miracula ignium

medicinae ex igni et cinere III

prodigia foci

Summa: medicinae ex iis[*](ex iis—31 omnis: res BS. om.rv. del. vult DUZp. 77 n.l. cfr. p. 114,8) LXXXVIIII:

ad serpentes III, bestiarum morsus, ad venena, caput, oculos, epinyctidas[*](epinyctedas B), dentes, dentifricia, fauces, strumas, stomachum; iocinera, pituitam , testes, vesicam, calculos, panos, haemorroidas, podagras , sanguini sistendo, sanguinem reicientibus, luxata, phreneticos, lethargicos, comitiales , melancholicos, vertigines , ulcera, volnera urenda , secanda, convolsa, contusa , maculas, usta, phthisin[*](pthisin B), mammas, muliebria vitia, carbunculos , pestilentia[*](pestilentiam coni. J coll.§202. (pestilentia sc. loca XVIII 27)).

Summa omnis: res et historiae et observationes CCCCXXXIIII[*](CCCCXXXIIII BS DXXIII rv)

EX AVCTORIBVS

M. Varrone. C.[*](C. BD cum Brunniop. 44. Caelio Tv. Caecilio r) Galba[*](Calba B). Cincio[*](Ciccio FE. C. Ictio T(?)va.S). Muciano. Nepote Cornelio. L. Pisone. Q[*](Q. (J)S. Que B.om.rv). Tuberone. Fabio Vestale. Annio Fetiale. Fabiano[*](Fabio B). Seneca. Catone censorio. Vitruvio.

EXTERNIS

Theophrasto. Pasitele. Iuba rege. Nicandro. Sotaco. Sudine . Alexandro polyhistore. Apione Plistonice[*](plistonice B.cfr. XXXVII 75. -ico rv. dist.S). Duride. Herodoto. Euhemero. Aristagora . Dionysio. Artemidoro. Butorida[*](Bytorida B.sed cfr. §79). Antisthene. Demetrio. Demotele. Lycea.

origo gemmarum

de Polycratis tyranni[*](tyranni om.BS) gemma, de[*](de ll. de gemma H. et v) Pyrrhi regis[*](regis FaFEdTv. gemma BS. -mis J) (2. 3)

qui scalptores optimi

nobilitates[*](notabiles BFa) scalpturae

quae prima Romae[*](Romae om.BS) dactyliothece[*](dactyliothece T. dacytlio- B. dactilo- FaE. -cethe d. -chaetae F)

gemmae in Pompei Magni triumpho translatae[*](Magni et tranelatae om.B)

quando primum[*](primum om.B) myrrhina[*](myrrhina inuecta B(S). inuenta (-ecta Fa) murrina (vel muri-) rv) invecta. luxuria circa ea

natura eorum[*](murrinorum FEva.S.)

de crystallo[*](De crystallo BFaJ. natura crystalli rH(D)) (9. 10)

medicina[*](medicinae dTH) ex eo[*](eo Bfa 2E2J. ea rH)

luxuria in[*](in eo BJ) crystallo

de sucino (11. 12)

quae mentiti sint auctores de eo[*](quae mentiti sint (sunt v) auctores de eo (sucino v) Fav. qui inuenti sunt auctores de eo FEdTH. quae de eo mendacia BS)

gen. eius[*](eius BS. cfr. §47. sucinorum rH(D)) VII[*](VII Fa. om.BS. VI rH). med. ex[*](ex eo BS. deest numerus VIII) his ...

lyncurium[*](lyncurium S. linc- Fa. lyg- F. lyng- rv. lemma om.B). med. II

de adamante[*](de adamante ll. S) sive anancite[*](siue anancite (acc- Fa. anc- r) FaFEdTD. om.BS. totum lemma om.v).

gen[*](genera eius BS). adamantis VI. med. II[*](VI—II om.B (item numeros deinceps omnes))

de smaragdis[*](zmaragdis FaFS) (16-19)

gen. eorum XII

vitia eorum

tanos gemma[*](gemma BS. -ata r. del.H). chalcosmaragdos[*](calcozmaragdos FaF)

de beryllis[*](beril- lis FE. uery- Fa. ueru- B). genera[*](genera—32 opalis om.Fa) eorum VIII[*](VIII dTH. VIIII (sed post uitia eorum) FE). vitia eorum

de opalis[*](oppalis B.cfr. §80. opialis FE). genera eorum VII.

vitia eorum et[*](et om.BS) experimenta[*](experimenta eorum BS) (21. 22)

de[*](de—p. 123, 4 experimenta om.Fa) sardonyche[*](sardonyche H. -cae B. -niche T. -chis FE. -cis d). gen[*](genera—36 eius BS. om.rH. deest numerus). eius.... vitia eius

de onyche. gen. eius ....

de carbunculis (25. 26)

gen. eorum XII[*](XII dTH. om.r)

vitia eorum et[*](uitia eorum et om.B) experimenta[*](experimenta XII FE)

anthracitis

sandastros[*](sandastros E(?)D. -stro (praem. de) BS. -drastros Fa. -stos FdTH. add. siue H. siue garamantitis (rantitis F. -ticis E) siue sandacitis (-asitis Fa. -aticis FE) FaFEdTD). sandaresus[*](san- daresus (and- Fa) FaFEdTH(D). -eso BS)

lychnis[*](lychnis BS. -ites H. lycenis dT. -emi Fa. lythenis r), gen. ems IIII

Carehedonia[*](carcedonia B. calche- FE. calce- FadT)

sarda. gen. eius V

de topazo[*](topazo FaES. -aso B. -ago F. -azio dTH). gen. eius II

de callaina[*](callaina H. cfr §110. gall- Fa. calinda B. galliana E. gali- FdT)

de prasio[*](prasio H. -sia T. -sta B. -ssia r). gen. eius III

nilion[*](nilion TH. nition B. milion (mol-E1)r)

molochitis[*](molochitis D. -tes BTH. -chintis E. -ndis F. -cinthis d. -thes Fa. cfr. §114)

de[*](de BS. om.rH) iaspide

gen. eius XVII[*](XVII Fa. XIIII dTH. om.r). vitia eorum

de cyano[*](grano FE). gen. eius III[*](III ego. I II del.H)

de[*](de BS. om.rH) sappiro[*](sappiro J2. -irio B. -iros Fa. -isos F. -pphiro S. -ros rH)

amethystos[*](amettistus Fa. -thysto BS. metysu r)

gen. eius V[*](IV S). socondion[*](socondion (sic B. sac- r)—24 paederos ll.S. om.H). sapenos. pharanitis[*](farangites B. paranithis r). Aphrodites blepharon[*](blefaron Fa. belf- B. ele- frauton r) sive anteros sive paederos

hyacinthus

de. chrysolitho[*](chrysolitho S. -to FET. -this BJ. -tis Fa. -thus (om.de) dH). gen. eius IIII[*](IIII—29 III om.B)[*](IIII ego coll. § 126. VII ll.H)

de chryselectro

leucochrysos[*](leucochrysos T(?) H. -cechissos Fa. -caechisos F. -cecisos d. -cechinos E). gen. eius III[*](III FaFEH. IV dTS. (hic desinuntdT))

melichrysi, xuthi[*](xuthi BS. xythi Fa. xynthi r. xanthi H)

paederos sive sangenon[*](sangenon ego e §130. -nos B S. angenon Fa. ag- r. sag- H) sive syenites[*](syenites B. sentes Fa. tenites rH. cfr. §130)

asteria[*](Asterias B)

astrion

astriotes

astolon[*](astolon FaFED. Aspolon B (qui §133 astalon). astrobo- lon H. (saltem astolos))

ceraunia[*](de ceraunia FaE. -ica F. Cerau- nion B). gen. eius IIII. baetylos[*](baetulos Fa. bet- E. -li H)

iris

leros[*](Leros BS. zeros Fa. lepor r. hieros De §138)

Achatae. gen. eorum[*](achatae—eorum BFaS. agrate E. astrate F. aerates Fa. achates H) XIIII[*](XIIII Fa. om.rH). acopos. med. ex ea[*](med. ex ea om.B). . . alabastritis[*](alabastritis BS. -tes rH). med. ex ea . . . alectoriae[*](alectoriae FaH. ele- FE. alectoriore B). androdamas. argyrodamas . antipathes. Arabica [*](Arabica H. -icus B. anabiga r). aromatitis[*](aromatitis S. -ites ll.H). asbestos. aspisatis[*](Aspizatis B). atizoe[*](atizoe S. -on B. -one FEH. ategoen Fa). augitis. am- phidanes[*](amphidanes Se §147. api- Fa. ANpinnanes B. aphidnane r. -dane H) sive chrysocolla. Aphrodisiaca. apsyctos[*](apsyctos H. aspy- E. Asy- B. asphi- r). Aegyptilla [*](aegypula FE)

Balanitae. batrachitis[*](batrachitis S. -tes H. -citis B. -tes Fa. bacthra- r). baptes. Beli oculus[*](Bucolus B). Belus. baroptenus [*](baroptenus H e § 150. Babo- B. barot- Fa. borot- r) sive baripe[*](siue baripe (-iben F. paripen FaE)H. om.B). botryitis[*](botryitis S. -tes H. -ryctis B. -rites r). bostrychitis[*](bostrychitis -S. -tes H. -rygites B. -ricides Fa. -citis r). bucardia. brontea [*](brontena Fa. -te H.–niena r). Boloe[*](boloe H e §150. -leie Fa. -leae FE. Blof B)

Cadmitis. callais. capnitis. Cappadocia. callaica[*](Ca???linca B2. Catl- B1). catochitis . catoptritis[*](cathoperitis Fa. -piritis FE). cepitis sive cepolatitis[*](cep???olatitis BH. om.Fa. -latius r). ceramitis. cinaediae . ceritis. cireos. corsoides. corallachates[*](cobal- lachates B. coralloch- E. corollach- Fa. -lloch- F). corallis. crateritis . crocallis. cyitis[*](Cyitis BS. cites Fa. cytis rH). chalcophonos . chelidoniae. che-loniae[*](chelonia H. om.FE). chelonitis. chloritis. Choaspitis. chrysolampsis[*](chry- solampsis (chys- Fa) ego e §156. -msis r. -mpis H). chrysopis. cetionides[*](cetio- nides BFEJ2. cfr. §156. om.Fa. cepio- H)

Daphnea[*](Dafnea B. Daphnia FEH. -pania Fa). diadochos[*](Diadocos Fa. -chus B. -duchos r). diphyes. Dionysias. dracontias[*](Dra- contias B.cfr. §158. -tinisFa. -titis J. -tites rH)

Encardia[*](Encarodia B. Incardia r) sive enariste[*](enariste D.cfr. §159. inaristae FE. ariste BFaH) . enorchis . exhebenus[*](exebenus FaFEH). erythallis[*](erythallis FaS. -tallis B. Chrystallis F. -alis E. eristalis H). erotylos sive amphicomos[*](amphicomos Se §160. -mes (mephi- Fa) BFa. -me H. memphicos mes r) sive hieromnemon. eumeces. eumithres. eupetalos. eureos. eurotias[*](eureos (euneos H). eurotias om.FE). eusebes. epimelas

Galaxias. galactitis[*](galactites FaH. -atites FE) sive leucogaea [*](leucogea B. -oceas FE. -oce Fa. -ogaeus H) sive leucographitis[*](leucographitis S. -phias H. -geaefitis B. seucograpitis Fa. -pius r) sive synechitis[*](synechitis J2. -tes B. sinepithin F. -pythin Fa. -phytin E. synnephitis S. synoph- H. cfr. §162). gallaica[*](gallaica H. -lliaca ll). gassinnade [*](gassinnade Se §163. Gasindane B. -idane FaF. gas- sidianae E. -na H). glossopetra. Gorgonia . goiiiaea

Heliotropion. Hephaestitis[*](Hephaestitis H. hespest- Fa. hepalest- F. hephelest- E. hepatites B). Hermu aedoeon[*](aedoeon (J)Se §166. aedyon B. redoeon Fa. -dioeon F. -dion E. -ian H). hexecontalithos . hieracitis. hammitis. Hammortis cornu[*](cornum Fa. cor B).hormiscion[*](hormiscion FaS. -ision H. hermiscion B (itemB2§168). lyormisceon r). hyaeniae. haematitis[*](haematitis Fa(J)S. hatthitis B. liematetis r. om.H) meniu[*](meniu siue xuthos De §169. meniu (-ius Fa) siue exy- phos (exhy-E. exiptos Fa) FaFE.om.B(item § 169)H) sive xuthos

Idaei dactyli. icterias. Iovis gemma[*](louis gemma FaH. om.r) sive[*](siue FaD. uel FE.om.BH) drosolithos[*](drosoli- thos BD. dropsolitas Fa. aut solitis FE.om.H). Indic ae[*](Indicae ego e §170. -dic???e B. -dice Fa. -dis r. -dica H). ion

Lepidotis[*](lepidotis H. -ote BFa. -ole r). Lesbia[*](Lesbia ego cumB§171. -ias H. -ion B. -sdion E. -schon F.om.Fa). leucop hthalmos.leucopoecilos. libanochr us[*](Libanochrus H. -chris B. -cros Fa. -thros r). limoniatis[*](limoniatis FaH. -tes BE. -tres F). liparea. Iysimachos. Ieucochrysos

Memnonia. Media[*](Medica B. -dea H), meconitis. mithrax. morochthos[*](morochthos D cum B e Diosc. V 151. cfr. § 173. -octhis B. merocthi r. morochites H. -tis S). mormorion [*](morrion FaFE. morion H) sive promnion[*](promnion BS. promnium D. promon Fa. pronionis r. pramnium H(J1)) sive

Alexandriorn[*](Alexandrion B. -ium Fa. -io r. cfr. §173. -inum H). myrritis. myrmecias . myrsinitis[*](myrsinites BE). mesoleucos . mesomelas

Nasamonitis. nebritis. Nipparena[*](Nipparena BS. nimpha- Fa. nymphasena r. -arena H)

Oica[*](Oica BS. olca rH). ombria sive notia. onocardia [*](onocardia BFaD. uno- r.om.H). oritis sive sideritis. ostracias[*](ostracias siue om.B) sive ostracitis[*](ostritis—11 panchrus om.FE). ostritis [*](Osirilis B.om.H). ophicardelos[*](ophicardelos H e §177. opicardelo Fa. Ofi- caryos B). obsiana[*](obsidiana H)

Panchrus. pangonus[*](langonus F. long- E. pangonius H). paneros[*](paneros BFaH. priuerus r) sive panerastos[*](panderasto Fa. paderastus FE. paed-H). Ponticae[*](Ponticarum FaFEH) . gen. IIII. phloginos[*](Floginos B. philogenus Fa. -osinos E. -nus F) sive chrysitis. phoenicitis. phycitis . perileucos[*](pyrileucus FE). paeanitis[*](pheantide (phaeanit- thae F. paeantides H) siue geanides (gaea- H} FaFEH) sive gaeanis

Solis gemma, sagda. Samothracia . sauritis. sarcitis. selenitis . sideritis. sideropoecilos . spongitis. synodontitis[*](synodontitis H. -donthis B. -difites Fa. sondodontices r). Syrtitis. syringitis

Trichrus[*](trichrus BH. Thrycarus Fa. om.r). thelyrrhizos[*](thelyrrizos S. telirrh- H. thelyriza Fa. -lurhiza B.om.r). thelycardios sive mucul[*](mucul D. muchul FEH.om.Fa. mulc BS. cfr. §183). Thracia , gen. III. tephritis[*](tephritis om.FE). tecolithos

Veneris crines. Veientana[*](Veien- tana (Vele- B. Veg- Fa)—27 zamilampis BFaH.om.r)

Zathene[*](za- thene Se §185. -nae Fa. -thaene B. zanthene H). zamilampis[*](zamilampis ego e §185. -mfis B. zmilacis Fa. -ampis H). zoraniscaea[*](zoramea FEH)

hepatitis[*](hypatitis FE. hama- B), steatitis[*](ismyrtitis FE). Adaduso nephros[*](neferos B. enephros r). Adadu[*](Adadyo B) ophthalmos. Adadu dactylos[*](oactulos Fa. osaccu-FE). triophthalmos

carcinias[*](car- cinias H e §187. -nea B. -na FE. carnia Fa). echitis. scorpitis. scaritis. triglitis. aegophthalmos. hyophthalmos[*](hyoopthalmos Bom.FEH) . geranitis . Aëtitis. myrmecitis. cantharias . lycophthalmos. taos. timictonia[*](timiclonia FED. -doma Fa. om.H)

ammochrysos[*](Thamochrysos B. hammo- r) . cenchritis[*](Cencheritis B. -critis Fa. cecr- r) . dryitis[*](dritis Fa. Drytis B) . cissitis[*](cissitis—4 pyritis om.B). narcissitis. cyamias. pyren. phoenicitis. chalazias[*](chalazias H. calaxias FE. -assias Fa). pyritis. polyzonos. astrapaea[*](astrephea FE. -rapias H) . phlogitis[*](Flogitis (palo Fa). Antracitis (anhtarati- Fa). Eny- chros (Enaigrus Fa) BFa. emend. (J) S. om.rH). anthracitis . enygros. polythrix[*](polythrix ego. -trix BFa. cfr. §190. -idos r. -ichos H) . leontios. pardalios. drosolithos [*](drosolithos BFaS. oroeolitas r.om.H) . melichrus[*](melichrus H. -rys B. -llucris Fa. -llitris r). melichloros[*](melichloros H e §191. -chorus B. -llichoros FE. -llycoros Fa). crocias[*](crocias B. protias Fa. cfr. §191. om.rH). polias[*](spotias Fa. polias. ptolias E. polyas. pholias F) . spartopolia. rhoditis. melitis[*](melitis om.B-(item § 191) S). chalcitis. sycitis. bostrychitis[*](bostrychitis S. -ygitis B. borsocitis Fa. Sorsoc- r. borsyc- H. cfr. §191) . chernitis[*](chernitis S. Gremitis ll.H) . anancitis[*](anancitis FaJ. -ngitis FE. -nchitis H. om.B) . synochitis.

dendritis[*](dendritis H. -raptis B. Sen- dritis FE.om.Fa)

cochlides[*](cochlides H. coclides F. -dis B. -itis Fa.-lydes E)

de figura gemmarum[*](gemmarum marmorum FE)

ratio probandi[*](probandi BS. -darum rv)

comparatio naturae per terras[*](comparatio—terras om.Bva.H) .

comparatio rerum per pretia[*](com- paratio - pretia FaFES. Pretia B.om.v. add. historiae XXXVII (-VI Fa) FaFE)

Summa: res et historiae et observationes[*](et obseruationes om.Fa) MCCC[*](Summa—MCCC om.B)

EX AVCTORIBVS

[*](EX AVCTORIBVS PLVRIBVS (om. nominibus om nibus) B)

M. Varrone[*](M. Varrone—EXTERNIS Fav.om.r).[*](uarrano Fa) actis triurmpho rum[*](trium- phorum G. -phi Fav). Maecenate. Iaccho[*](accho Fa) . Cornelio Boccho[*](bacho Fa) .

EXTERNIS

Iuba rege. Xenocrate Zenonis . Sudine. Aeschylo. Philoxen o[*](Phi- loxeno Bas. -ne ll.v) . Euripide. Nicandro. Satyro. Theophrasto. Charete[*](Charete H. ca- ll.v) . Philemone[*](philomene Fava.H) . Demostrato[*](Demonstrate ll. -ocrate va.H) . Zenothemi [*](Xenothemi FE. -timo va.H). Metrodoro. Sotaco.

Pythea[*](Pythea v. pitea ll) . Timaeo Siculo. Nicia. Theochresto. Asaruba. Mnasea . Theomene. Ctesia. Mithridate . Sophocle. Archelao rege. Callistrato. Democrito. Ismenia. Olympico. Alexandro polyhistore. Apione. Oro[*](Horo va.D) . Zoroastre. Zachalia[*](Zachalia H e § 169. zacchua Fa. zactitaria r. -ctalia v).

[*](Lib. II.)

[*](cfr. Mela 1, 3. (Cic. Timaeus 2).)Mundum et hoc quodcumque[*](quod p va. H) nomine alio caelum appellare[*](appellari pva.G) libuit, cuius circumflexu[*](circumflexum F1a) degunt[*](teguntur pva.S. dicunt F2) cuncta, numen esse[*](nomen esse F1a1. contineri uel nunc inesse F2) credi par[*](pari credi par a. ??? credi pars F1) est, aeternum, inmensum, neque genitum neque interiturum umquam. huius extera indagare nec interest hominum nec capit humanae coniectura mentis. [*](extr.: cfr. Mela 1, 3.)sacer est, aeternus, immensus, totus in toto, immo vero ipse totum[*](ipso to- tum (-to a) F1a), infinitus ac finito similis, omnium rerum certus et similis incerto[*](incerta F1. -tus. ē. et a), extra intra cuncta conplexus in[*](& in ras.F2.ē. in a. ???in F1) se, idemque rerum naturae opus et[*](et Fapv. ex r) rerum ipsa natura. furor est mensuram eius animo quosdam agitasse atque prodere ausos, alios rursus occasione hinc sumpta[*](hic sumpta F1a) aut hic[*](hic ego. hinc F2z. his rv) data innumerabiles[*](innumerabiliter F1a) tradidisse mundos[*](mundo F1a), ut totidem rerum naturas credi oporteret aut, si una omnes incubaret[*](incubaret Ven. -rent ll.v(S): de dictione cfr. II 145), totidem tamen

soles totidemque lunas et cetera etiam in uno et inmensa et innumerabilia sidera, quasi non eaedem[*](eaedem F2z. eed- F3a. ea???d- E. ead- rv) quaestiones[*](quaestiones (quest- a) F2az. -onis F1. -one rv) semper in termino cogitationi[*](cogitationi sint F2. -nis sint z. -nis rv. de dictione cfr. XXIX 2 init.) sint occursurae[*](occursurae F2Ez. -ure a. -urę et e. -ura et dT. -ura F1pv) desiderio[*](et siderio F1E1a. si deerit F2z) finis alicuius[*](aliquis F2z) aut, si haec[*](hoc Ea. horum F) infinitas[*](infinitis F1E1a) naturae omniumn artifici possit adsignari, non idem[*](illud idem pva. S) illud in uno facilius sit intellegi, tanto praesertim [*](dist. CFW Müller p. 13) opere. furor est profecto, furor egredi ex eo et, tamquam interna eius cuncta plane[*](plana F1a) iam nota[*](sint nota opva.S) sint, ita scrutari[*](exscrutari (excu- a) Fa) extera, quasi vero mensuram ullius rei possit agere qui sui nesciat, aut[*](haut D) mens[*](mens v. meror F1E1a. miror E2d1T(P)J. memor d2. me- reantur F2z.om.opf. minor D. in cor Haupt (Herm.IVp. 145). marcor O Rossbach) hominis[*](homines F2dTzJ. -nes possint opf) videre[*](uideri F1ad1. -re possint d2. cadere Haupt) quae[*](quod F2) mundus ipse non capiat.

[*](init.: (Cic. de nat. deor. II 18, 47.) Beda n. r. 3.) Formam eius in speciem orbis absoluti globatam esse nomen in primis et consensus in eo mortalium orbem appellantium, sed et argumenta rerum docent, non solum quia talis figura omnibus sui[*](suis F2(item v.15)) partibus vergit in sese ac sibi ipsa[*](ipsi a.om.o) toleranda est seque includit et continet nullarum egens compagium[*](compagium F1EaD. -gum F2do(B)S. -ginum pv) nec finem aut initium ullis sui partibus sentiens, nec quia[*](ne qui (neque F2) ad Fa) ad motum, quo subinde[*](subinde ll.v. sublime D. an rotunde (scriptum olim rutunde)?) verti mox adparebit, talis aptissima est, sed oculorum quoque probatione [*](pro- batione hoc declaratur F2in marg.z), quod convexus mediusque quacumque cernatur, cum id accidere in alia non possit figura.

Hanc ergo formam eius aeterno et inrequieto ambitu, inenarrabili celeritate, viginti quattuor horarum spatio circumagi solis exortus et occasus haut dubium

reliquere. an sit[*](an autem sit F2z) inmensus et ideo sensum aurium excedens [*](excedens facile E2. fac- exc- pva.H) tantae molis rotatae vertigine adsidua[*](adsiduus F2z) sonitus, non equidem[*](quidem Fa) facile[*](facile om.E1) dixerim, non, Hercule, magis quam circumactorum simul tinnitus siderum suosque volventium orbes an dulcis quidam[*](qui- dem E1va.H) et incredibili suavitate[*](incredibilis suauitatis F2f) concentus[*](conceptus F1E1a1). nobis qui intus agimus iuxta diebus noctibusque tacitus labitur mundus.[*](cfr. Plat. Timaeus p. 33 (Cic. Tim. 6. de nat. deor. 1. 1.).) esse innumeras ei effigies animalium rerumque cunctarum inpressas nec, ut in volucrum notamus ovis, levitate[*](leuitate FaJ2. laeu- r(?)v) continua lubricum corpus, quod clarissimi[*](clarissimi dT(?)v. -mum r) auctores dixere, terrenorum[*](terrenorum F2f.cfr. Welzhofer p. 73. tenerum rv. uerum d2p. rerum z(P)H) argumentis indicatur[*](indicatur (-cant p) F2zpv. iud- r), quoniam inde deciduis rerum omnium seminibus innumerae, in [*](dist.ego coll. IX 2) mari praecipue ac plerumque confusis monstrificae, gignantur effigies, praeterea visus probatione, alibi ursi[*](alibi plaustri alibi ursi E2va.S. alibi ursi al. plaustri F2d), tauri alibi, alibi litterae figura[*](figurae F1Ea. -ra ē F2), candidiore medio per verticem circulo.[*](Beda n. r. 3.—Aelius Stilo ap. Varr. LL V 18. (Am- brosius hexaem. II 4, 15. Isidor. nat. rer. 12, 2.))

equidem et consensu gentium moveor; namque et[*](namque et Fa. -que op. nam et Beda. nam quem r(?)v) Graeci[*](graeci FE1ad. cosmos (-on v) graeci E2opv. post ornamenti add. cosmuranon quem F2in marg. (apud Graecos . cosmos appellatur Beda)) nomine ornamenti appellavere eum et nos[*](et nos ll.v(S). nos G) a perfecta absolutaque elegantia mundum. caelum quidem[*](autem (pro quidem) F2in ras.) haut dubie[*](dubie a F2) caelati argumento diximus[*](dicimus F2z (Ambros., Isid.)), ut interpretatur M. Varro. adiuvat rerum ordo discripto[*](discripto F1 des- rv) circulo qui signifer vocatur in duodecim animalium effigies et per illas solis cursus[*](cursui F2aTz. -su va.G) congruens tot saeculis ratio.

[*](cfr. Cic. de nat. deor. II 36, 91.)[*](extr.: Beda n. r. 3.) Nec de elementis video dubitari quattuor esse ea[*](ea om.FE1a): ignium[*](ignium (agn- F1) EaF1B. -neum dT. -nitum opfv. -nem F2z (D Herm. XXXIIp. 333)) summum[*](summum F2E1azC. -mo rv), inde tot stellarum illos conlucentium oculos; proximum spiritus[*](spiritus F1edv. -tum r), quem Graeci nostrique eodem vocabulo aëra appellant, vitalem hunc et per cuncta rerum meabilem totoque consertum[*](confertum Eopv. conf- r); huius[*](cuius opva.G) vi suspensam cum quarto aquarum elemento librari medio[*](an in medio?) spatii[*](spatio F2apC) tellurem. [*]((13. 14) Beda'n. r. 3.)ita mutuo conplexu diversitatis effici nexum et levia ponderibus inhiberi quo minus evolent, contraque gravia ne ruant suspendi, levibus[*](leuibus E2d2opv.om.r. an intercidit post tendentibus?) in sublime tendentibus. sic pari in diversa nisu[*](nixu d. nifi a. uisu p) in suo[*](in sua E2. ui sua opva. H) quaeque consistere, inrequieto mundi ipsius constricta circuitu, quo semper in se recurrente[*](recurrente (vel coeunte) CFW Müller p. 21 n.3. cfr. XXXVI 117. currente ll.v) imam[*](unam op) atque mediam in toto esse[*](esse FdaE3G(D). om.Eopv(S)) terram, eandemque uni[*](uniuersi C)- verso cardine[*](cardinem J) stare pendentem, librantem[*](librantemque F2zT) per quae pendeat, ita solam inmobilem circa eam volubili universitate; ean[*](eandemque dpva.G(S))- dem ex omnibus necti eidemque omnia inniti[*](omnia innecti op).[*]((15-17) Beda n. r. 12. Cic. nat. deor. II 51. schol. German. p. 182, 15. Isid. n. r. 23, 3.)

inter hanc caelumque eodem spiritu pendent certis discreta spatiis septem sidera, quae ab incessu vocamus errantia, cum errent nulla minus illis. eorum medius sol fertur, amplissima magnitudine ac potestate nec temporum modo terrarumque, sed siderum etiam ipsorum caelique rector. [*](Cic. somn. Scip. 4, 9. Homer γ 277. μ 323.)hunc esse mundi totius animum ac planius mentem, hunc principale naturae regimen ac numen credere decet opera eius aestimantes. hic lucem rebus ministrat aufertque tenebras, hic reliqua sidera occultat, inlustrat[*](inlustrat om.opva.H); hic vices

temporum annumque semper renascentem ex usu naturae temperat; hic caeli tristitiam discutit atque etiam humani nubila animi serenat; hic suum lumen ceteris quoque sideribus fenerat[*](fenerat dTv. ferenat r), praeclarus, eximius, omnia intuens, omnia etiam exaudiens, ut principi litterarum Homero placuisse in uno eo video.

[*](extr.: cfr. Cic. nat. deor. II 61. de leg. II 19. 28.) Quapropter effigiem dei formamque[*](formamquoque fere Ea. -amque nescire F1) quaerere inbecillitatis humanae reor. quisquis est deus, si modo est alius, et quacumque in parte, totus est sensus, totus visus [*](uisus— 10 animae totus om.F1f), totus auditus, totus animae, totus animi, totus sui. innumeros quidem credere atque[*](atque etiam ex uirtutibus uitiisque E3va.S. atque tam (tam- que z) ex uirtutibus quam ex (om.z) uitiis F2fzWelzhoferp. 74.D.l.l. p. 333. an ex uitiis hominum, non uirtutibus tantum?) etiam ex vitiis hominum, ut Pudicitiam , Concordiam, Mentem, Spem, Honorem, Clementiam, Fidem, aut, ut Democrito placuit, duos omnino, Poenam et Beneficium, maiorem ad socordiam accedit. fragilis et laboriosa mortalitas in partes ita[*](ita coni. H. ista ll.v) digessit infirmitatis suae 15 memor, ut portionibus coleret quisque quo[*](an quo quisque?) maxime indigeret. itaque nomina alia aliis gentibus et numina in iisdemn innumerabilia invenimus[*](reperimus E2ad marg.opva.S), inferis quoque in genera[*](genera deorum F2z) di[*](discriptis D. des- ll.v)- scriptis morbisque et multis etiam pestibus, dum esse placatas[*](placata pz) trepido metu cupimus.[*](Cic. nat. deor. III 63. Val. Max. II 5, 6.—(133, 1) Sen. ep. 110, 1.—Cic. nat. deor. I 81. 101. II 39.—Plin. XIX 101.) ideoque etiam publice Febris fanum in Palatio dicatum est, Orbonae ad aedem[*](eadem F1. aedes F2) Larumn[*](laru F1. -ruis F2. -ri d1. -riū d2va.S) ara et[*](et ara HD cum Iunio animadv.3, 1 e Cic.) Malae[*](malae v. -le d. -la r) Fortunae[*](fortuna F2) Esquiliis. quam ob rem maior caelitum populus etiam quam hominum intellegi potest, cum singuli quoque ex semet ipsis totidem deos

faciant Iunones Geniosque adoptando sibi, gentes vero quaedam animalia et aliqua[*](an aliquae?) etiam obscena pro dis habeant[*](habent E2opva. H) ac multa dictu magis pudenda, per fetidos[*](fetidas cepas fS) cibos, alia[*](allia (alia S) et fvet. Dal. S. et alia ll.v) et similia, iurantes.[*](Cic. nat. deor. I 83. I 42.) matrimonia quidem inter deos credi tantoque aevo ex iis[*](eis o. his ll.v) neminem nasci et alios esse grandaevos semper canosque, alios iuvenes atque pueros, atri coloris[*](atri coloris et albi O Rossbach), aligeros, claudos, ovo[*](ouo d1E3v.e (et p) boue Eaop. al. boue d2. cecosq. F2inras.) editos et alternis diebus viventes morientesque, puerilium prope deliramentorum est, sed super omnem inpudentiam, adulteria inter ipsos fingi, mox iurgia et odia, atque etiam furtorum esse et scelerum numina.[*](cfr. Cic. p. Ligar. 38.) deus est mortali iuvare mortalem, et haec ad aeternam gloriam via. hac proceres[*](proceres uere F1a. processere d. prec-T) iere Romani, hac nunc caelesti passu cum liberis suis vadit maximus omnis aevi rector Vespasianus Augustus fessis rebus subveniens. hic est vetustissimus referendi bene merentibus gratiam mos, ut tales numinibus adscribant[*](ascribantur oBas.). quippe et aliorum[*](omnium aliorum. dE2opva.S(D)) nomina deorum et quae supra retuli siderum ex hominum nata sunt meritis. lovem quidem aut Mercurium aliterve alios inter se vocari et esse caelestem[*](caelestem E(?)G. -te F1dTap. -ti o. -tes F2z. -tis v) nomenclaturam[*](nomenclaturam z(?)G. nomen culturam E. -rarū. F1a. -ra dT. -rae op. -culaturae v. numina culturaru F2 19-23 dist.ed.princ.( S)),§20? quis non interpretatione naturae fateatur inridendum[*](irridendā F1a. -da E1)? agere curam rerum humanarum illud, quicquid est, summum ac[*](ac uel ego. Ac ne F1a. anne rv)vel tam tristi atque multiplici ministerio non pollui credamus dubitemusne[*](debitem. Ne F1. dubite- musue. Ne f. -musue E(?)va.S. -tamusue p)? vix prodest[*](prodest ego. prope est ll.v. profecto est D. probe est Haupt l.l.) iudicare[*](iudicari F), utrum magis conducat generi humano, quando aliis nullus est deorum
respectus, aliis pudendus. externis famulantur sacris ac digitis deos gestant, monstra quoque[*](quoque Fd1aG(S). quoque quae Epd2v(H)) colunt, damnant et excogitant cibos, imperia dira in ipsos, ne somno quidem quieto, inrogant. non matrimonia, non liberos, non denique quicquam aliud nisi iuvantibus[*](iuben- tibus d2E2pvaH) sacris deligunt[*](deligunt Ev. dil- r). alii in Capitolio fallunt ac fulminantem periurant[*](periurant iouem dpS. -ue T. -ratione F1E1a. pererrant ioue (-uem e) E2e. peierant iouem F2v 11. 12 uocatur o) lovem. et hos iuvant scelera, illos sacra sua poenis agunt.

Invenit tamen inter has utrasque sententias medium sibi ipsa mortalitas numen, quo minus etiam plana de deo coniectatio esset. toto quippe mundo et omnibus locis omnibusque horis omnium vocibus Fortuna sola invocatur ac[*](ac FE1azS. ac una E2o. et una pv. una d(?)G) nominatur, una accusatur, rea[*](rea una agitur ego. rea una arguitur E2op. rea FE1a. una agitur rea dv. om.z) una agitur, una cogitatur[*](cogitatur dopv. cogi- tur F1Ea. colitur F2), sola laudatur[*](sola sola laudatur F1Eaop), sola arguitur et cum conviciis colitur, volubilis .... que[*](lac. egoindicavi. uolubilisque ll.v. -lis G. an instabilisque (cfr. Pacuv. ap. Cic. ad Herenn. II 23, 36) aut volucris volubilisque?), a plerisque[*](a pluribus quoque p. a plerisque, a plerisque TS) vero et caeca[*](et caeca etiam dTE2opva.S) existimata , vaga, inconstans, incerta, varia indignorumque fautrix. huic omnia expensa, huic feruntur[*](feruntur Faop. refer- dT. omnia fer- Ev) accepta, et in tota ratione mortalium sola utramque paginam facit, adeoque obnoxiae sumus sortis, ut prorsus ipsa[*](prors' ipsa pro ego. pro se ipsa F1a. pro se (eraso se abE2) E1. sors ipsa pro dopv. sors ipsa add. supra pro??? E2. sors pro ipsa e. pro se (prope F2) ipsa sola pro F2fz) pro deo sit qua deus probatur incertus. pars alia et hanc pellit astroque suo eventus adsignat[*](adsignat et F1aov. -at e F2. -ant p. -at rH) et nascendi legibus, semelque in omnes futuros umquam deo[*](dei (deo F1a. deū F2) decreto Faopz) decretum, in reliquum vero otium[*](otium datur dTva.Bas.(S). otio dato F2z) datum. sedere coepit sententia haec, pariterque et eruditum vulgus et rude in eam cursu vadit.

ecce fulgurum monitus,§24?[*](Cic. de div. II 84. — cfr. Suet. Aug. 92 (Peter hist. Rom. fragm. p. 260).) oraculorum praescita, haruspicum praedicta atque etiam parva dictu in auguriis sternumenta[*](sternutamenta opva.H. insternum- FE1. instrum- a) et offensiones pedum. Divus Augustus prodidit laevum sibi calceum praepostere inductum quo die seditione militari prope adflictus est.[*]((6. 7) Nausiphanes ap. Sen. ep. 88, 45.) quae singula inprovidam mortalitatem involvunt, solum ut inter ista vel[*](uel om.FdG) certum sit nihil esse certi nec[*](nec miserius quicquam opva.S) quicquam miserius homine aut superbius . ceteris quippe animantium sola victus cura est, in quo sponte naturae benignitas sufficit, uno quidem vel praeferendo[*](prae- ferendo E(?)L cum P(D). -da rv(S)) cunctis bonis, quod de gloria, de pecunia, ambitione superque de morte non cogitant.

Verum in his[*](in his ll.v. aninprobis (sc. hominibus)?) deos agere curam rerum humanarum credi[*](av. credi incipitR) ex usu vitae est poenasque maleficiis aliquando seras, occupato deo in tanta mole, numquam autem inritas esse nec ideo proximum illi genitum hominem, ut vilitate iuxta beluas esset.[*]((25) cfr. Sen. NQ II 45, 3.) inperfectae vero in homine naturae praecipua solatia, ne deum quidem posse omnia—namque nec sibi potest mortem consciscere, si velit, quod homini dedit optimum in tantis vitae poenis, nec mortales aeternitate donare[*](donare F2E2opv. dan- F1. damn- R1E1a. dare R2dT) aut revocare defunctos nec facere ut qui vixit non vixerit, qui honores gessit non gesserit—nullumque habere in praeterita ius praeterquam oblivionis atque (ut facetis[*](facetis dE2opv. -eretis F1R. -eret his E1a. factis F2) quoque argumentis societas haec cum deo copuletur) ut bis dena viginti non sint aut multa similiter efficere non 25 posse. per quae declaratur haut dubie naturae potentia idque esse quod deum vocemus[*](uocamus opva.S). in haec divertisse non fuerit alienum, vulgata[*](uul- gata iam D. -tam F2dTE2. -ta G. -tum r. (propter uulgatam assidue opzva.G))iam propter adsiduam quaestionem de deo.