De Rerum Natura

Lucretius

-

  1. tandem coluerunt ea quae coniecta repente
  2. magnarum rerum fierent exordia semper,
  3. terrai maris et caeli generisque animantum.
  4. quare etiam atque etiam talis fateare necesse est
  5. esse alios alibi congressus materiai,
  6. qualis hic est, avido complexu quem tenet aether.
  7. Praeterea cum materies est multa parata,
  8. cum locus est praesto nec res nec causa moratur
  9. ulla, geri debent ni mirum et confieri res.
  10. nunc et seminibus si tanta est copia, quantam
  11. enumerare aetas animantum non queat omnis,
  12. quis eadem natura manet, quae semina rerum
  13. conicere in loca quaeque queat simili ratione
  14. atque huc sunt coniecta, necesse est confiteare
  15. esse alios aliis terrarum in partibus orbis
  16. et varias hominum gentis et saecla ferarum.
  17. Huc accedit ut in summa res nulla sit una,
  18. unica quae gignatur et unica solaque crescat,
  19. quin aliquoius siet saecli permultaque eodem
  20. sint genere. in primis animalibus indice mente
  21. invenies sic montivagum genus esse ferarum,
  22. sic hominum geminam prolem, sic denique mutas
  23. squamigerum pecudes et corpora cuncta volantum.
  24. qua propter caelum simili ratione fatendumst
  25. terramque et solem, lunam mare cetera quae sunt,
  26. non esse unica, sed numero magis innumerali;
  27. quando quidem vitae depactus terminus alte
  28. tam manet haec et tam nativo corpore constant
  29. quam genus omne, quod his generatimst rebus abundans.
  30. Quae bene cognita si teneas, natura videtur
  31. libera continuo, dominis privata superbis,
  32. ipsa sua per se sponte omnia dis agere expers.
  33. nam pro sancta deum tranquilla pectora pace
  34. quae placidum degunt aevom vitamque serenam,
  35. quis regere immensi summam, quis habere profundi
  36. indu manu validas potis est moderanter habenas,
  37. quis pariter caelos omnis convertere et omnis
  38. ignibus aetheriis terras suffire feracis,
  39. omnibus inve locis esse omni tempore praesto,
  40. nubibus ut tenebras faciat caelique serena
  41. concutiat sonitu, tum fulmina mittat et aedis
  42. saepe suas disturbet et in deserta recedens
  43. saeviat exercens telum, quod saepe nocentes
  44. praeterit exanimatque indignos inque merentes?
  45. Multaque post mundi tempus genitale diemque
  46. primigenum maris et terrae solisque coortum
  47. addita corpora sunt extrinsecus, addita circum
  48. semina, quae magnum iaculando contulit omne,
  49. unde mare et terrae possent augescere et unde
  50. appareret spatium caeli domus altaque tecta
  51. tolleret a terris procul et consurgeret aer.
  52. nam sua cuique, locis ex omnibus, omnia plagis
  53. corpora distribuuntur et ad sua saecla recedunt,
  54. umor ad umorem, terreno corpore terra
  55. crescit et ignem ignes procudunt aetheraque aether,
  56. donique ad extremum crescendi perfica finem
  57. omnia perduxit rerum natura creatrix;
  58. ut fit ubi nihilo iam plus est quod datur intra
  59. vitalis venas quam quod fluit atque recedit.
  60. omnibus hic aetas debet consistere rebus,
  61. hic natura suis refrenat viribus auctum.
  62. nam quae cumque vides hilaro grandescere adauctu
  63. paulatimque gradus aetatis scandere adultae,
  64. plura sibi adsumunt quam de se corpora mittunt,
  65. dum facile in venas cibus omnis inditur et dum
  66. non ita sunt late dispessa, ut multa remittant
  67. et plus dispendi faciant quam vescitur aetas.
  68. nam certe fluere atque recedere corpora rebus
  69. multa manus dandum est; sed plura accedere debent,
  70. donec alescendi summum tetigere cacumen.
  71. inde minutatim vires et robur adultum
  72. frangit et in partem peiorem liquitur aetas.
  73. quippe etenim quanto est res amplior, augmine adempto,
  74. et quo latior est, in cunctas undique partis
  75. plura modo dispargit et a se corpora mittit,
  76. nec facile in venas cibus omnis diditur ei
  77. nec satis est, pro quam largos exaestuat aestus,
  78. unde queat tantum suboriri ac subpeditare.
  79. iure igitur pereunt, cum rarefacta fluendo
  80. sunt et cum externis succumbunt omnia plagis,
  81. quando quidem grandi cibus aevo denique defit,
  82. nec tuditantia rem cessant extrinsecus ullam
  83. corpora conficere et plagis infesta domare.
  84. Sic igitur magni quoque circum moenia mundi
  85. expugnata dabunt labem putrisque ruinas;
  86. omnia debet enim cibus integrare novando
  87. et fulcire cibus, cibus omnia sustentare,
  88. ne quiquam, quoniam nec venae perpetiuntur
  89. quod satis est, neque quantum opus est natura ministrat.
  90. Iamque adeo fracta est aetas effetaque tellus
  91. vix animalia parva creat, quae cuncta creavit
  92. saecla deditque ferarum ingentia corpora partu.
  93. haud, ut opinor, enim mortalia saecla superne
  94. aurea de caelo demisit funis in arva
  95. nec mare nec fluctus plangentis saxa crearunt,
  96. sed genuit tellus eadem quae nunc alit ex se.
  97. praeterea nitidas fruges vinetaque laeta
  98. sponte sua primum mortalibus ipsa creavit,
  99. ipsa dedit dulcis fetus et pabula laeta;
  100. quae nunc vix nostro grandescunt aucta labore,
  101. conterimusque boves et viris agricolarum,
  102. conficimus ferrum vix arvis suppeditati:
  103. usque adeo parcunt fetus augentque laborem.
  104. iamque caput quassans grandis suspirat arator
  105. crebrius, in cassum magnos cecidisse labores,
  106. et cum tempora temporibus praesentia confert
  107. praeteritis, laudat fortunas saepe parentis.
  108. tristis item vetulae vitis sator atque vietae
  109. temporis incusat momen saeclumque fatigat,
  110. et crepat, antiquum genus ut pietate repletum
  111. perfacile angustis tolerarit finibus aevom,
  112. cum minor esset agri multo modus ante viritim;
  113. nec tenet omnia paulatim tabescere et ire
  114. ad capulum spatio aetatis defessa vetusto.
  1. E tenebris tantis tam clarum extollere lumen
  2. qui primus potuisti inlustrans commoda vitae,
  3. te sequor, o Graiae gentis decus, inque tuis nunc
  4. ficta pedum pono pressis vestigia signis,
  5. non ita certandi cupidus quam propter amorem
  6. quod te imitari aveo; quid enim contendat hirundo
  7. cycnis, aut quid nam tremulis facere artubus haedi
  8. consimile in cursu possint et fortis equi vis?
  9. tu, pater, es rerum inventor, tu patria nobis
  10. suppeditas praecepta, tuisque ex, inclute, chartis,
  11. floriferis ut apes in saltibus omnia libant,
  12. omnia nos itidem depascimur aurea dicta,
  13. aurea, perpetua semper dignissima vita.
  14. nam simul ac ratio tua coepit vociferari
  15. naturam rerum divina mente coorta
  16. diffugiunt animi terrores, moenia mundi
  17. discedunt. totum video per inane geri res.
  18. apparet divum numen sedesque quietae,
  19. quas neque concutiunt venti nec nubila nimbis
  20. aspergunt neque nix acri concreta pruina
  21. cana cadens violat semperque innubilus aether
  22. integit et large diffuso lumine ridet:
  23. omnia suppeditat porro natura neque ulla
  24. res animi pacem delibat tempore in ullo.
  25. at contra nusquam apparent Acherusia templa,
  26. nec tellus obstat quin omnia dispiciantur,
  27. sub pedibus quae cumque infra per inane geruntur.
  28. his ibi me rebus quaedam divina voluptas
  29. percipit atque horror, quod sic natura tua vi
  30. tam manifesta patens ex omni parte retecta est.
  31. Et quoniam docui, cunctarum exordia rerum
  32. qualia sint et quam variis distantia formis
  33. sponte sua volitent aeterno percita motu,
  34. quove modo possint res ex his quaeque creari,
  35. hasce secundum res animi natura videtur
  36. atque animae claranda meis iam versibus esse
  37. et metus ille foras praeceps Acheruntis agendus,
  38. funditus humanam qui vitam turbat ab imo
  39. omnia suffundens mortis nigrore neque ullam
  40. esse voluptatem liquidam puramque relinquit.
  41. nam quod saepe homines morbos magis esse timendos
  42. infamemque ferunt vitam quam Tartara leti
  43. et se scire animi naturam sanguinis esse,
  44. aut etiam venti, si fert ita forte voluntas,
  45. nec prosum quicquam nostrae rationis egere,
  46. hinc licet advertas animum magis omnia laudis
  47. iactari causa quam quod res ipsa probetur.
  48. extorres idem patria longeque fugati
  49. conspectu ex hominum, foedati crimine turpi,
  50. omnibus aerumnis adfecti denique vivunt,
  51. et quo cumque tamen miseri venere parentant
  52. et nigras mactant pecudes et manibus divis
  53. inferias mittunt multoque in rebus acerbis
  54. acrius advertunt animos ad religionem.
  55. quo magis in dubiis hominem spectare periclis
  56. convenit adversisque in rebus noscere qui sit;
  57. nam verae voces tum demum pectore ab imo
  58. eliciuntur et eripitur persona amanare.
  59. denique avarities et honorum caeca cupido,
  60. quae miseros homines cogunt transcendere fines
  61. iuris et inter dum socios scelerum atque ministros
  62. noctes atque dies niti praestante labore
  63. ad summas emergere opes, haec vulnera vitae
  64. non minimam partem mortis formidine aluntur.
  65. turpis enim ferme contemptus et acris egestas
  66. semota ab dulci vita stabilique videtur
  67. et quasi iam leti portas cunctarier ante;
  68. unde homines dum se falso terrore coacti
  69. effugisse volunt longe longeque remosse,
  70. sanguine civili rem conflant divitiasque
  71. conduplicant avidi, caedem caede accumulantes,
  72. crudeles gaudent in tristi funere fratris
  73. et consanguineum mensas odere timentque.
  74. consimili ratione ab eodem saepe timore
  75. macerat invidia ante oculos illum esse potentem,
  76. illum aspectari, claro qui incedit honore,
  77. ipsi se in tenebris volvi caenoque queruntur.
  78. intereunt partim statuarum et nominis ergo.
  79. et saepe usque adeo, mortis formidine, vitae
  80. percipit humanos odium lucisque videndae,
  81. ut sibi consciscant maerenti pectore letum
  82. obliti fontem curarum hunc esse timorem:
  83. hunc vexare pudorem, hunc vincula amicitiai
  84. rumpere et in summa pietate evertere suadet:
  85. nam iam saepe homines patriam carosque parentis
  86. prodiderunt vitare Acherusia templa petentes.
  87. nam vel uti pueri trepidant atque omnia caecis
  88. in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus
  89. inter dum, nihilo quae sunt metuenda magis quam
  90. quae pueri in tenebris pavitant finguntque futura.
  91. hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest
  92. non radii solis neque lucida tela diei
  93. discutiant, sed naturae species ratioque.
  94. Primum animum dico, mentem quem saepe vocamus,
  95. in quo consilium vitae regimenque locatum est,
  96. esse hominis partem nihilo minus ac manus et pes
  97. atque oculei partes animantis totius extant.
  98. ---
  99. sensum animi certa non esse in parte locatum,
  100. verum habitum quendam vitalem corporis esse,
  101. harmoniam Grai quam dicunt, quod faciat nos
  102. vivere cum sensu, nulla cum in parte siet mens;
  103. ut bona saepe valetudo cum dicitur esse
  104. corporis, et non est tamen haec pars ulla valentis,
  105. sic animi sensum non certa parte reponunt;
  106. magno opere in quo mi diversi errare videntur.
  107. Saepe itaque, in promptu corpus quod cernitur, aegret,
  108. cum tamen ex alia laetamur parte latenti;
  109. et retro fit ubi contra sit saepe vicissim,
  110. cum miser ex animo laetatur corpore toto;
  111. non alio pacto quam si, pes cum dolet aegri,
  112. in nullo caput interea sit forte dolore.
  113. Praeterea molli cum somno dedita membra
  114. effusumque iacet sine sensu corpus honustum,
  115. est aliud tamen in nobis quod tempore in illo
  116. multimodis agitatur et omnis accipit in se
  117. laetitiae motus et curas cordis inanis.
  118. Nunc animam quoque ut in membris cognoscere possis
  119. esse neque harmonia corpus sentire solere,
  120. principio fit uti detracto corpore multo
  121. saepe tamen nobis in membris vita moretur.
  122. Atque eadem rursum, cum corpora pauca caloris
  123. diffugere forasque per os est editus ,
  124. deserit extemplo venas atque ossa relinquit;
  125. noscere ut hinc possis non aequas omnia partis
  126. corpora habere neque ex aequo fulcire salutem,
  127. sed magis haec, venti quae sunt calidique vaporis
  128. semina, curare in membris ut vita moretur.
  129. est igitur calor ac ventus vitalis in ipso
  130. corpore, qui nobis moribundos deserit artus.
  131. quapropter quoniam est animi natura reperta
  132. atque animae quasi pars hominis, redde harmoniai
  133. nomen, ad organicos alto delatum Heliconi,
  134. sive aliunde ipsi porro traxere et in illam
  135. transtulerunt, proprio quae tum res nomine egebat.
  136. quidquid id est, habeant: tu cetera percipe dicta.
  137. Nunc animum atque animam dico coniuncta teneri
  138. inter se atque unam naturam conficere ex se,
  139. sed caput esse quasi et dominari in corpore toto
  140. consilium, quod nos animum mentemque vocamus.
  141. idque situm media regione in pectoris haeret.
  142. hic exultat enim pavor ac metus, haec loca circum
  143. laetitiae mulcent: hic ergo mens animusquest.
  144. cetera pars animae per totum dissita corpus
  145. paret et ad numen mentis momenque movetur.
  146. idque sibi solum per se sapit et sibi gaudet,
  147. cum neque res animam neque corpus commovet una.
  148. et quasi, cum caput aut oculus temptante dolore
  149. laeditur in nobis, non omni concruciamur
  150. corpore, sic animus nonnumquam laeditur ipse
  151. laetitiaque viget, cum cetera pars animai
  152. per membra atque artus nulla novitate cietur;
  153. verum ubi vementi magis est commota metu mens,
  154. consentire animam totam per membra videmus
  155. sudoresque ita palloremque existere toto
  156. corpore et infringi linguam vocemque aboriri,
  157. caligare oculos, sonere auris, succidere artus,
  158. denique concidere ex animi terrore videmus
  159. saepe homines; facile ut quivis hinc noscere possit
  160. esse animam cum animo coniunctam, quae cum animi vi
  161. percussa est, exim corpus propellit et icit.
  162. Haec eadem ratio naturam animi atque animai
  163. corpoream docet esse; ubi enim propellere membra,
  164. corripere ex somno corpus mutareque vultum
  165. atque hominem totum regere ac versare videtur,
  166. quorum nil fieri sine tactu posse videmus
  167. nec tactum porro sine corpore, nonne fatendumst
  168. corporea natura animum constare animamque?
  169. praeterea pariter fungi cum corpore et una
  170. consentire animum nobis in corpore cernis.
  171. si minus offendit vitam vis horrida teli
  172. ossibus ac nervis disclusis intus adacta,
  173. at tamen insequitur languor terraeque petitus
  174. suavis et in terra mentis qui gignitur aestus
  175. inter dumque quasi exsurgendi incerta voluntas.
  176. ergo corpoream naturam animi esse necessest,
  177. corporeis quoniam telis ictuque laborat.
  178. Is tibi nunc animus quali sit corpore et unde
  179. constiterit pergam rationem reddere dictis.
  180. principio esse aio persuptilem atque minutis
  181. perquam corporibus factum constare. id ita esse
  182. hinc licet advertas animum, ut pernoscere possis.
  183. Nil adeo fieri celeri ratione videtur,
  184. quam si mens fieri proponit et inchoat ipsa;
  185. ocius ergo animus quam res se perciet ulla,
  186. ante oculos quorum in promptu natura videtur.
  187. at quod mobile tanto operest, constare rutundis
  188. perquam seminibus debet perquamque minutis,
  189. momine uti parvo possint inpulsa moveri.
  190. namque movetur aqua et tantillo momine flutat,
  191. quippe volubilibus parvisque creata figuris.
  192. at contra mellis constantior est natura
  193. et pigri latices magis et cunctantior actus:
  194. haeret enim inter se magis omnis materiai
  195. copia, ni mirum quia non tam levibus extat
  196. corporibus neque tam suptilibus atque rutundis.
  197. namque papaveris aura potest suspensa levisque
  198. cogere ut ab summo tibi diffluat altus acervus,
  199. at contra lapidum coniectum spicarumque
  200. noenu potest. igitur parvissima corpora pro quam
  201. et levissima sunt, ita mobilitate fruuntur;
  202. at contra quae cumque magis cum pondere magno
  203. asperaque inveniuntur, eo stabilita magis sunt.
  204. nunc igitur quoniamst animi natura reperta
  205. mobilis egregie, perquam constare necessest
  206. corporibus parvis et levibus atque rutundis.
  207. quae tibi cognita res in multis, o bone, rebus
  208. utilis invenietur et opportuna cluebit.
  209. Haec quoque res etiam naturam dedicat eius,
  210. quam tenui constet textura quamque loco se
  211. contineat parvo, si possit conglomerari,
  212. quod simul atque hominem leti secura quies est
  213. indepta atque animi natura animaeque recessit,
  214. nil ibi libatum de toto corpore cernas
  215. ad speciem, nihil ad pondus: mors omnia praestat,
  216. vitalem praeter sensum calidumque vaporem.
  217. ergo animam totam perparvis esse necessest
  218. seminibus nexam per venas viscera nervos,
  219. qua tenus, omnis ubi e toto iam corpore cessit,
  220. extima membrorum circumcaesura tamen se
  221. incolumem praestat nec defit ponderis hilum.
  222. quod genus est, Bacchi cum flos evanuit aut cum
  223. spiritus unguenti suavis diffugit in auras
  224. aut aliquo cum iam sucus de corpore cessit;
  225. nil oculis tamen esse minor res ipsa videtur
  226. propterea neque detractum de pondere quicquam,
  227. ni mirum quia multa minutaque semina sucos
  228. efficiunt et odorem in toto corpore rerum.
  229. quare etiam atque etiam mentis naturam animaeque
  230. scire licet perquam pauxillis esse creatam
  231. seminibus, quoniam fugiens nil ponderis aufert.
  232. Nec tamen haec simplex nobis natura putanda est.
  233. tenvis enim quaedam moribundos deserit aura
  234. mixta vapore, vapor porro trahit secum;
  235. nec calor est quisquam, cui non sit mixtus et ;
  236. rara quod eius enim constat natura, necessest
  237. inter eum primordia multa moveri.
  238. iam triplex animi est igitur natura reperta;
  239. nec tamen haec sat sunt ad sensum cuncta creandum,
  240. nil horum quoniam recipit mens posse creare
  241. sensiferos motus, quae denique mente volutat.
  242. quarta quoque his igitur quaedam natura necessest
  243. adtribuatur; east omnino nominis expers;
  244. qua neque mobilius quicquam neque tenvius extat
  245. nec magis e parvis et levibus ex elementis;
  246. sensiferos motus quae didit prima per artus.
  247. prima cietur enim, parvis perfecta figuris,
  248. inde calor motus et venti caeca potestas
  249. accipit, inde , inde omnia mobilitantur:
  250. concutitur sanguis, tum viscera persentiscunt
  251. omnia, postremis datur ossibus atque medullis
  252. sive voluptas est sive est contrarius ardor.
  253. nec temere huc dolor usque potest penetrare neque acre
  254. permanare malum, quin omnia perturbentur
  255. usque adeo ut vitae desit locus atque animai
  256. diffugiant partes per caulas corporis omnis.
  257. sed plerumque fit in summo quasi corpore finis
  258. motibus: hanc ob rem vitam retinere valemus.
  259. Nunc ea quo pacto inter sese mixta quibusque
  260. compta modis vigeant rationem reddere aventem
  261. abstrahit invitum patrii sermonis egestas;
  262. sed tamen, ut potero summatim attingere, tangam.
  263. inter enim cursant primordia principiorum
  264. motibus inter se, nihil ut secernier unum
  265. possit nec spatio fieri divisa potestas,
  266. sed quasi multae vis unius corporis extant.
  267. quod genus in quovis animantum viscere volgo
  268. est odor et quidam color et sapor, et tamen ex his
  269. omnibus est unum perfectum corporis augmen,
  270. sic calor atque et venti caeca potestas
  271. mixta creant unam naturam et mobilis illa
  272. vis, initum motus ab se quae dividit ollis,
  273. sensifer unde oritur primum per viscera motus.
  274. nam penitus prorsum latet haec natura subestque
  275. nec magis hac infra quicquam est in corpore nostro
  276. atque anima est animae proporro totius ipsa.
  277. quod genus in nostris membris et corpore toto
  278. mixta latens animi vis est animaeque potestas,
  279. corporibus quia de parvis paucisque creatast,
  280. sic tibi nominis haec expers vis, facta minutis
  281. corporibus, latet atque animae quasi totius ipsa
  282. proporrost anima et dominatur corpore toto.
  283. consimili ratione necessest ventus et
  284. et calor inter se vigeant commixta per artus
  285. atque aliis aliud subsit magis emineatque,
  286. ut quiddam fieri videatur ab omnibus unum,
  287. ni calor ac ventus seorsum seorsumque potestas
  288. interemant sensum diductaque solvant.
  289. est etiam calor ille animo, quem sumit, in ira
  290. cum fervescit et ex oculis micat acrius ardor;
  291. est et frigida multa, comes formidinis, aura,
  292. quae ciet horrorem membris et concitat artus;
  293. est etiam quoque pacati status ille,
  294. pectore tranquillo fit qui voltuque sereno.
  295. sed calidi plus est illis quibus acria corda
  296. iracundaque mens facile effervescit in ira,
  297. quo genere in primis vis est violenta leonum,
  298. pectora qui fremitu rumpunt plerumque gementes
  299. nec capere irarum fluctus in pectore possunt.
  300. at ventosa magis cervorum frigida mens est
  301. et gelidas citius per viscera concitat auras,
  302. quae tremulum faciunt membris existere motum.
  303. at natura boum placido magis vivit
  304. nec nimis irai fax umquam subdita percit
  305. fumida, suffundens caecae caliginis umbra,
  306. nec gelidis torpet telis perfixa pavoris;
  307. interutrasque sitast cervos saevosque leones.
  308. sic hominum genus est: quamvis doctrina politos
  309. constituat pariter quosdam, tamen illa relinquit
  310. naturae cuiusque animi vestigia prima.
  311. nec radicitus evelli mala posse putandumst,
  312. quin proclivius hic iras decurrat ad acris,
  313. ille metu citius paulo temptetur, at ille
  314. tertius accipiat quaedam clementius aequo.
  315. inque aliis rebus multis differre necessest
  316. naturas hominum varias moresque sequacis;
  317. quorum ego nunc nequeo caecas exponere causas
  318. nec reperire figurarum tot nomina quot sunt
  319. principiis, unde haec oritur variantia rerum.
  320. illud in his rebus video firmare potesse,
  321. usque adeo naturarum vestigia linqui
  322. parvola, quae nequeat ratio depellere nobis,
  323. ut nihil inpediat dignam dis degere vitam.
  324. Haec igitur natura tenetur corpore ab omni
  325. ipsaque corporis est custos et causa salutis;
  326. nam communibus inter se radicibus haerent
  327. nec sine pernicie divelli posse videntur.
  328. quod genus e thuris glaebis evellere odorem
  329. haud facile est, quin intereat natura quoque eius,
  330. sic animi atque animae naturam corpore toto
  331. extrahere haut facile est, quin omnia dissoluantur.
  332. inplexis ita principiis ab origine prima
  333. inter se fiunt consorti praedita vita,
  334. nec sibi quaeque sine alterius vi posse videtur
  335. corporis atque animi seorsum sentire potestas,
  336. sed communibus inter eas conflatur utrimque
  337. motibus accensus nobis per viscera sensus.
  338. Praeterea corpus per se nec gignitur umquam
  339. nec crescit neque post mortem durare videtur.
  340. non enim, ut umor aquae dimittit saepe vaporem,
  341. qui datus est, neque ea causa convellitur ipse,
  342. sed manet incolumis, non, inquam, sic animai
  343. discidium possunt artus perferre relicti,
  344. sed penitus pereunt convulsi conque putrescunt.
  345. ex ineunte aevo sic corporis atque animai
  346. mutua vitalis discunt contagia motus,
  347. maternis etiam membris alvoque reposta,
  348. discidium ut nequeat fieri sine peste maloque;
  349. ut videas, quoniam coniunctast causa salutis,
  350. coniunctam quoque naturam consistere eorum.
  351. Quod super est, siquis corpus sentire refutat
  352. atque animam credit permixtam corpore toto
  353. suscipere hunc motum quem sensum nominitamus,
  354. vel manifestas res contra verasque repugnat.
  355. quid sit enim corpus sentire quis adferet umquam,
  356. si non ipsa palam quod res dedit ac docuit nos?
  357. 'at dimissa anima corpus caret undique sensu.'
  358. perdit enim quod non proprium fuit eius in aevo
  359. multaque praeterea perdit quom expellitur aevo.
  360. Dicere porro oculos nullam rem cernere posse,
  361. sed per eos animum ut foribus spectare reclusis,
  362. difficilest, contra cum sensus ducat eorum;
  363. sensus enim trahit atque acies detrudit ad ipsas,
  364. fulgida praesertim cum cernere saepe nequimus,
  365. lumina luminibus quia nobis praepediuntur.
  366. quod foribus non fit; neque enim, qua cernimus ipsi,
  367. ostia suscipiunt ullum reclusa laborem.
  368. praeterea si pro foribus sunt lumina nostra,
  369. iam magis exemptis oculis debere videtur
  370. cernere res animus sublatis postibus ipsis.
  371. Illud in his rebus nequaquam sumere possis,
  372. Democriti quod sancta viri sententia ponit,
  373. corporis atque animi primordia singula primis
  374. adposita alternis, variare ac nectere membra.
  375. nam cum multo sunt animae elementa minora
  376. quam quibus e corpus nobis et viscera constant,
  377. tum numero quoque concedunt et rara per artus
  378. dissita sunt, dum taxat ut hoc promittere possis,
  379. quantula prima queant nobis iniecta ciere
  380. corpora sensiferos motus in corpore, tanta
  381. intervalla tenere exordia prima animai.
  382. nam neque pulveris inter dum sentimus adhaesum
  383. corpore nec membris incussam sidere cretam,
  384. nec nebulam noctu neque arani tenvia fila
  385. obvia sentimus, quando obretimur euntes,
  386. nec supera caput eiusdem cecidisse vietam
  387. vestem nec plumas avium papposque volantis,
  388. qui nimia levitate cadunt plerumque gravatim,
  389. nec repentis itum cuiusvis cumque animantis
  390. sentimus nec priva pedum vestigia quaeque,
  391. corpore quae in nostro culices et cetera ponunt.
  392. usque adeo prius est in nobis multa ciendum
  393. quam primordia sentiscant concussa animai,
  394. semina corporibus nostris inmixta per artus,
  395. et quam in his intervallis tuditantia possint
  396. concursare coire et dissultare vicissim.
  397. Et magis est animus vitai claustra
  398. et dominantior ad vitam quam vis animai.
  399. nam sine mente animoque nequit residere per artus
  400. temporis exiguam partem pars ulla animai,
  401. sed comes insequitur facile et discedit in auras
  402. et gelidos artus in leti frigore linquit.
  403. at manet in vita cui mens animusque remansit,
  404. quamvis est circum caesis lacer undique membris;
  405. truncus adempta anima circum membrisque remota
  406. vivit et aetherias vitalis suscipit auras;
  407. si non omnimodis, at magna parte animai
  408. privatus, tamen in vita cunctatur et haeret;
  409. ut, lacerato oculo circum si pupula mansit
  410. incolumis, stat cernundi vivata potestas,
  411. dum modo ne totum corrumpas luminis orbem
  412. et circum caedas aciem solamque relinquas;
  413. id quoque enim sine pernicie non fiet eorum.
  414. at si tantula pars oculi media illa peresa est,
  415. occidit extemplo lumen tenebraeque secuntur,
  416. incolumis quamvis alioqui splendidus orbis.
  417. hoc anima atque animus vincti sunt foedere semper.
  418. Nunc age, nativos animantibus et mortalis
  419. esse animos animasque levis ut noscere possis,
  420. conquisita diu dulcique reperta labore
  421. digna tua pergam disponere carmina vita.
  422. tu fac utrumque uno subiungas nomine eorum
  423. atque animam verbi causa cum dicere pergam,
  424. mortalem esse docens, animum quoque dicere credas,
  425. qua tenus est unum inter se coniunctaque res est.
  426. Principio quoniam tenuem constare minutis
  427. corporibus docui multoque minoribus esse
  428. principiis factam quam liquidus umor aquai
  429. aut nebula aut fumus —; nam longe mobilitate
  430. praestat et a tenui causa magis icta movetur,
  431. quippe ubi imaginibus fumi nebulaeque movetur;
  432. quod genus in somnis sopiti ubi cernimus alte
  433. exhalare vaporem altaria ferreque fumum;
  434. nam procul haec dubio nobis simulacra
  435. nunc igitur quoniam quassatis undique vasis
  436. diffluere umorem et laticem discedere cernis,
  437. et nebula ac fumus quoniam discedit in auras,
  438. crede animam quoque diffundi multoque perire
  439. ocius et citius dissolvi in corpora prima,
  440. cum semel ex hominis membris ablata recessit;
  441. quippe etenim corpus, quod vas quasi constitit eius,
  442. cum cohibere nequit conquassatum ex aliqua re
  443. ac rarefactum detracto sanguine venis,
  444. qui credas posse hanc cohiberier ullo,
  445. corpore qui nostro rarus magis incohibens sit?
  446. Praeterea gigni pariter cum corpore et una
  447. crescere sentimus pariterque senescere mentem.
  448. nam vel ut infirmo pueri teneroque vagantur
  449. corpore, sic animi sequitur sententia tenvis.
  450. inde ubi robustis adolevit viribus aetas,
  451. consilium quoque maius et auctior est animi vis.
  452. post ubi iam validis quassatum est viribus aevi
  453. corpus et obtusis ceciderunt viribus artus,
  454. claudicat ingenium, delirat lingua labat mens,
  455. omnia deficiunt atque uno tempore desunt.
  456. ergo dissolui quoque convenit omnem animai
  457. naturam, ceu fumus, in altas auras;
  458. quando quidem gigni pariter pariterque videmus
  459. crescere et, ut docui, simul aevo fessa fatisci.
  460. Huc accedit uti videamus, corpus ut ipsum
  461. suscipere inmanis morbos durumque dolorem,
  462. sic animum curas acris luctumque metumque;
  463. quare participem leti quoque convenit esse.
  464. quin etiam morbis in corporis avius errat
  465. saepe animus; dementit enim deliraque fatur,
  466. inter dumque gravi lethargo fertur in altum
  467. aeternumque soporem oculis nutuque cadenti;
  468. unde neque exaudit voces nec noscere voltus
  469. illorum potis est, ad vitam qui revocantes
  470. circum stant lacrimis rorantes ora genasque.
  471. quare animum quoque dissolui fateare necessest,
  472. quandoquidem penetrant in eum contagia morbi;
  473. nam dolor ac morbus leti fabricator uterquest,
  474. multorum exitio perdocti quod sumus ante.
  475. et quoniam mentem sanari corpus ut aegrum
  476. et pariter mentem sanari corpus inani
  477. denique cor, hominem cum vini vis penetravit
  478. acris et in venas discessit diditus ardor,
  479. consequitur gravitas membrorum, praepediuntur
  480. crura vacillanti, tardescit lingua, madet mens,
  481. nant oculi, clamor singultus iurgia gliscunt,
  482. et iam cetera de genere hoc quae cumque secuntur,
  483. cur ea sunt, nisi quod vehemens violentia vini
  484. conturbare animam consuevit corpore in ipso?
  485. at quae cumque queunt conturbari inque pediri,
  486. significant, paulo si durior insinuarit
  487. causa, fore ut pereant aevo privata futuro.
  488. Quin etiam subito vi morbi saepe coactus
  489. ante oculos aliquis nostros, ut fulminis ictu,
  490. concidit et spumas agit, ingemit et tremit artus,
  491. desipit, extentat nervos, torquetur, anhelat
  492. inconstanter, et in iactando membra fatigat,
  493. ni mirum quia vis morbi distracta per artus
  494. turbat agens animam, spumans ut in aequore salso
  495. ventorum validis fervescunt viribus undae.
  496. exprimitur porro gemitus, quia membra dolore
  497. adficiuntur et omnino quod semina vocis
  498. eliciuntur et ore foras glomerata feruntur
  499. qua quasi consuerunt et sunt munita viai.
  500. desipientia fit, quia vis animi atque animai
  501. conturbatur et, ut docui, divisa seorsum
  502. disiectatur eodem illo distracta veneno.
  503. inde ubi iam morbi reflexit causa, reditque
  504. in latebras acer corrupti corporis umor,
  505. tum quasi vaccillans primum consurgit et omnis
  506. paulatim redit in sensus animamque receptat.
  507. haec igitur tantis ubi morbis corpore in ipso
  508. iactentur miserisque modis distracta laborent,
  509. cur eadem credis sine corpore in aperto
  510. cum validis ventis aetatem degere posse?
  511. Et quoniam mentem sanari corpus ut aegrum
  512. cernimus et flecti medicina posse videmus,
  513. id quoque praesagit mortalem vivere mentem.
  514. addere enim partis aut ordine traiecere aecumst
  515. aut aliquid prosum de summa detrahere hilum,
  516. commutare animum qui cumque adoritur et infit
  517. aut aliam quamvis naturam flectere quaerit.
  518. at neque transferri sibi partis nec tribui vult
  519. inmortale quod est quicquam neque defluere hilum;
  520. nam quod cumque suis mutatum finibus exit,
  521. continuo hoc mors est illius quod fuit ante.
  522. ergo animus sive aegrescit, mortalia signa
  523. mittit, uti docui, seu flectitur a medicina.
  524. usque adeo falsae rationi vera videtur
  525. res occurrere et effugium praecludere eunti
  526. ancipitique refutatu convincere falsum.
  527. Denique saepe hominem paulatim cernimus ire
  528. et membratim vitalem deperdere sensum;
  529. in pedibus primum digitos livescere et unguis,
  530. inde pedes et crura mori, post inde per artus
  531. ire alios tractim gelidi vestigia leti.
  532. scinditur atque animae haec quoniam natura nec uno
  533. tempore sincera existit, mortalis habendast.
  534. quod si forte putas ipsam se posse per artus
  535. introsum trahere et partis conducere in unum
  536. atque ideo cunctis sensum diducere membris,
  537. at locus ille tamen, quo copia tanta animai
  538. cogitur, in sensu debet maiore videri;
  539. qui quoniam nusquamst, ni mirum, ut diximus ante,
  540. dilaniata foras dispargitur, interit ergo.
  541. quin etiam si iam libeat concedere falsum
  542. et dare posse animam glomerari in corpore eorum,
  543. lumina qui lincunt moribundi particulatim,
  544. mortalem tamen esse animam fateare necesse
  545. nec refert utrum pereat dispersa per auras
  546. an contracta suis e partibus obbrutescat,
  547. quando hominem totum magis ac magis undique sensus
  548. deficit et vitae minus et minus undique restat.
  549. Et quoniam mens est hominis pars una locoque
  550. fixa manet certo, vel ut aures atque oculi sunt
  551. atque alii sensus qui vitam cumque gubernant,
  552. et vel uti manus atque oculus naresve seorsum
  553. secreta ab nobis nequeunt sentire neque esse,
  554. sed tamen in parvo lincuntur tempore tali,
  555. sic animus per se non quit sine corpore et ipso
  556. esse homine, illius quasi quod vas esse videtur,
  557. sive aliud quid vis potius coniunctius ei
  558. fingere, quandoquidem conexu corpus adhaeret.
  559. Denique corporis atque animi vivata potestas
  560. inter se coniuncta valent vitaque fruuntur;
  561. nec sine corpore enim vitalis edere motus
  562. sola potest animi per se natura nec autem
  563. cassum anima corpus durare et sensibus uti.
  564. scilicet avolsus radicibus ut nequit ullam
  565. dispicere ipse oculus rem seorsum corpore toto,
  566. sic anima atque animus per se nil posse videtur.
  567. ni mirum quia per venas et viscera mixtim,
  568. per nervos atque ossa tenentur corpore ab omni
  569. nec magnis intervallis primordia possunt
  570. libera dissultare, ideo conclusa moventur
  571. sensiferos motus, quos extra corpus in auras
  572. haut possunt post mortem eiecta moveri
  573. propterea quia non simili ratione tenentur;
  574. corpus enim atque animans erit , si cohibere
  575. sese anima atque in eos poterit concludere motus,
  576. quos ante in nervis et in ipso corpore agebat.
  577. quare etiam atque etiam resoluto corporis omni
  578. tegmine et eiectis extra vitalibus auris
  579. dissolui sensus animi fateare necessest
  580. atque animam, quoniam coniunctast causa duobus.
  581. Denique cum corpus nequeat perferre animai
  582. discidium, quin in taetro tabescat odore,
  583. quid dubitas quin ex imo penitusque coorta
  584. emanarit uti fumus diffusa animae vis,
  585. atque ideo tanta mutatum putre ruina
  586. conciderit corpus, penitus quia mota loco sunt
  587. fundamenta foras manant animaeque per artus
  588. perque viarum omnis flexus, in corpore qui sunt,
  589. atque foramina? multimodis ut noscere possis
  590. dispertitam animae naturam exisse per artus
  591. et prius esse sibi distractam corpore in ipso,
  592. quam prolapsa foras enaret in auras.
  593. Quin etiam finis dum vitae vertitur intra,
  594. saepe aliqua tamen e causa labefacta videtur
  595. ire anima ac toto solui de corpore tota
  596. et quasi supremo languescere tempore voltus
  597. molliaque exsangui cadere omnia corpore membra.
  598. quod genus est, animo male factum cum perhibetur
  599. aut animam liquisse; ubi iam trepidatur et omnes
  600. extremum cupiunt vitae reprehendere vinclum;
  601. conquassatur enim tum mens animaeque potestas
  602. omnis. et haec ipso cum corpore conlabefiunt,
  603. ut gravior paulo possit dissolvere causa.
  604. Quid dubitas tandem quin extra prodita corpus
  605. inbecilla foras in aperto, tegmine dempto,
  606. non modo non omnem possit durare per aevom,
  607. sed minimum quodvis nequeat consistere tempus?
  608. nec sibi enim quisquam moriens sentire videtur
  609. ire foras animam incolumem de corpore toto,
  610. nec prius ad iugulum et supera succedere fauces,
  611. verum deficere in certa regione locatam;
  612. ut sensus alios in parti quemque sua scit
  613. dissolui. quod si inmortalis nostra foret mens,
  614. non tam se moriens dissolvi conquereretur,
  615. sed magis ire foras vestemque relinquere, ut anguis.
  616. Denique cur animi numquam mens consiliumque
  617. gignitur in capite aut pedibus manibusve, sed unis
  618. sedibus et certis regionibus omnibus haeret,
  619. si non certa loca ad nascendum reddita cuique
  620. sunt, et ubi quicquid possit durare creatum
  621. atque ita multimodis partitis artubus esse,
  622. membrorum ut numquam existat praeposterus ordo?
  623. usque adeo sequitur res rem, neque flamma creari
  624. fluminibus solitast neque in igni gignier algor.
  625. Praeterea si inmortalis natura animaist
  626. et sentire potest secreta a corpore nostro,
  627. quinque, ut opinor, eam faciundum est sensibus auctam.
  628. nec ratione alia nosmet proponere nobis
  629. possumus infernas animas Acherunte vagare.
  630. pictores itaque et scriptorum saecla priora
  631. sic animas intro duxerunt sensibus auctas.
  632. at neque sorsum oculi neque nares nec manus ipsa
  633. esse potest animae neque sorsum lingua neque aures;
  634. haud igitur per se possunt sentire neque esse.
  635. Et quoniam toto sentimus corpore inesse
  636. vitalem sensum et totum esse animale videmus,
  637. si subito medium celeri praeciderit ictu
  638. vis aliqua, ut sorsum partem secernat utramque,
  639. dispertita procul dubio quoque vis animai
  640. et discissa simul cum corpore dissicietur.
  641. at quod scinditur et partis discedit in ullas,
  642. scilicet aeternam sibi naturam abnuit esse.
  643. falciferos memorant currus abscidere membra
  644. saepe ita de subito permixta caede calentis,
  645. ut tremere in terra videatur ab artubus id quod
  646. decidit abscisum, cum mens tamen atque hominis vis
  647. mobilitate mali non quit sentire dolorem;
  648. et simul in pugnae studio quod dedita mens est,
  649. corpore relicuo pugnam caedesque petessit,
  650. nec tenet amissam laevam cum tegmine saepe
  651. inter equos abstraxe rotas falcesque rapaces,
  652. nec cecidisse alius dextram, cum scandit et instat.
  653. inde alius conatur adempto surgere crure,
  654. cum digitos agitat propter moribundus humi pes.
  655. et caput abscisum calido viventeque trunco
  656. servat humi voltum vitalem oculosque patentis,
  657. donec reliquias animai reddidit omnes.
  658. quin etiam tibi si, lingua vibrante, minanti
  659. serpentis cauda, procero corpore, utrumque
  660. sit libitum in multas partis discidere ferro,
  661. omnia iam sorsum cernes ancisa recenti