Tusculanae Disputationes

mulieres vero in India, cum est cuius[*](cuiuis V3 communis Geel (sed tum plures...nuptae post mortuus legeretur; cf.etiam Se., Jb.d.ph.V.26 p.301)) earum vir mortuus, in certamen iudiciumque veniunt, quam plurumum ille dilexerit—

de hominibus loquor; quid? bestiae non frigus, non famem, non montivagos atque silvestris cursus lustrationesque patiuntur? non pro suo[*](sua G1 ) partu ita propugnant, ut[*](ut K) vulnera excipiant, nullos impetus nullos ictus reformident? omitto, quae[*](omittoque p.G1V1 ) perferant quaeque patiantur ambitiosi honoris causa, laudis studiosi gloriae gratia, amore incensi cupiditatis. plena[*](plana GRV1 (corr. 3)) vita exemplorum[*](exemplum G1 ) est.

Sed adhibeat oratio modum et redeat illuc, unde deflexit. dabit, inquam,[*](dabit, dabit, inquam edd. vett. ) se in tormenta vita beata nec iustitiam temperantiam in primisque fortitudinem, magnitudinem animi, patientiam[*](patientia GRVH) prosecuta, cum tortoris os viderit, consistet virtutibusque omnibus sine ullo animi terrore ad cruciatum profectis resistet extra[*](extra (fuit et) R)

itaque eam tergiversari non sinent[*](sinent sVrec Non. sinenti) secumque rapient,[*](itaque...6 rapienti Non.41,26 ) ad quemcumque ipsae[*](ipse X) dolorem cruciatumque ducentur. sapientis est enim proprium nihil quod paenitere possit[*](possit add. G2 ) facere, nihil invitum, splendide constanter graviter[*](graviter cnstanter R) honeste omnia, nihil ita expectare[*](exspectare GRH (alt.loco)) quasi certo[*](incerto H (inc.alt.loco ) futurum, nihil, cum acciderit, admirari, ut inopinatum[*](opinatum R1 ) ac novum accidisse videatur, omnia ad suum arbitrium referre, suis stare iudiciis. quo[*](quod G (exp. 2)) quid sit beatius, mihi certe in mentem venire non potest.[*](numquam...441, 7 sapientis (om. 441, 12 omnia...14 potest) H)

Stoicorum quidem facilis conclusio est; qui cum finem bonorum esse[*](esse om. H) senserint congruere[*](congruę G1 ) naturae cumque ea convenienter vivere, cum id sit in sapientis[*](sapientis Lb. sapiente) situm non officio solum, verum etiam[*](etiam om. H) potestate, sequatur necesse est, ut, cuius in potestate summum bonum, in eiusdem vita beata[*](ita ista V1 ) sit. ita fit semper vita beata sapientis.

Habes, quae fortissime de beata vita dici putem et, quo modo nunc est, nisi quid tu melius attuleris, etiam verissime.

Melius equidem adferre nihil possum, sed a te impetrarim lubenter, ut, nisi molestum sit,[*](sit est Ha. ) quoniam te nulla vincula impediunt ullius[*](ullius V3BCorr s illius X) certae disciplinae libasque ex omnibus, quodcumque te maxime specie veritatis movet,—quod paulo ante[*](paulo ante 438,22 ) Peripateticos veteremque Academiam hortari videbare, ut sine retractatione libere

Utamur igitur libertate, qua nobis solis in philosophia licet uti, quorum oratio nihil ipsa iudicat, sed habetur in omnis partis, ut ab aliis possit ipsa per sese nullius auctoritate adiuncta iudicari.[*](utamur...8 iudicari) Et quoniam videris hoc velle, ut, quaecumque dissentientium philosophorum sententia sit de finibus, tamen virtus[*](virtutis G) satis habeat ad vitam beatam praesidii, quod quidem Carneadem[*](carneadem -m in r. V2 ) disputare solitum accepimus; sed is ut contra Stoicos, quos studiosissime semper refellebat et contra quorum disciplinam ingenium eius exarserat;[*](exasserat GRV) nos illud quidem[*](quidem illud We.(sed opponitur v.18: unam eqs.)) cum pace agemus—si enim Stoici finis bonorum recte posiverunt,[*](possiverunt X (si exp.Vrec) posuerunt H) confecta res est: necesse[*](necesse scr.in rV2 ) est semper[*](est et est semper om. V1 (alt. est add. Vrec semper V2)) bea-

tum esse sapientem—, sed quaeramus unam quamque reliquorum sententiam, si fieri potest, ut hoc praeclarum quasi decretum beatae vitae possit omnium sententiis et disciplinis convenire.

Sunt autem haec de finibus, ut opinor, retentae defensaeque[*](defensaque K1 ) sententiae: primum simplices quattuor, nihil bonum nisi honestum, ut Stoici, nihil bonum nisi voluptatem, ut Epicurus,[*](epicurei H1 ) nihil bonum nisi vacuitatem doloris,[*](add. Bentl.cf.fin.2.16 al.) ut Hieronymus,[*](hieronimus hic, 444, 8.14; 457, 20 GV itemtque R, nisi quod 444, 14 hieronymus habet,444,8 ipse restituit. iheronimus hic K1 in r., hyeronimus rell. loc. (ut p.457,20F)) nihil bonum nisi naturae primis bonis[*](bonis cf. prima naturae commoda ac 2, 138 fin. 5, 58 )