Tusculanae Disputationes

Cicero, Marcus Tullius

Cicero. M. Tulli Ciceronis. Scripta Quae Manserunt Omnia. Pohlenz, M, editor. Leipzig: Teubner, 1918.

sint enim tria genera bonorum, ut[*](ut aut V) iam a laqueis

p.439

Stoicorum, quibus usum me pluribus quam soleo intellego, recedamus, sint sane illa genera bonorum, dum corporis et [*](et s om. X) externa iaceant humi et tantum modo, quia sumenda sint, appellentur bona, animi[*](animi Jeep (cf.427,14 443,3 458,6;divini ani- mi bona divina sunt caelumque contingunt) ) autem illa[*](alii K alia GRV illa add. G2 ) divina longe lateque se pandant caelumque contingant; ut,[*](ut del.Lb.sed cf.p.242,25 ) ea qui adeptus sit, cur eum beatum modo et non beatissimum etiam dixerim?

Dolorem vero sapiens extimescet? is enim huic maxime[*](maxime huic G1 ) sententiae repugnat. nam[*](nam non V ) contra mortem nostram atque nostrorum contraque aegritudinem et reliquas animi perturbationes satis esse videmur[*](videmus K) superiorum dierum disputationibus armati et parati; dolor esse videtur acerrumus virtutis[*](virtutis We. virtuti istis ard. G) adversarius; is ardentis faces intentat, is fortitudinem, magnitudinem animi, patientiam se debilitaturum minatur.

huic igitur succumbet virtus, huic beata sapientis et constantis viri vita cedet?[*](caedet RV) quam turpe, o dii boni! pueri Spartiatae non ingemescunt[*](ingemiscunt K1RcB) verberum[*](verberum ex verborum V1G2 ) dolore laniati. adulescentium greges[*](reges V1 ) Lacedaemone vidimus ipsi incredibili contentione[*](contione X (conditione G1) corr. B1 s ) certantis pugnis calcibus unguibus morsu denique, cum exanimarentur prius quam victos se faterentur. quae barbaria India vastior aut agrestior?[*](quae...agrestior? Non.415,11 ) in ea tamen[*](aut... tamen add. Vc ) gente primum[*](sqq. cf.Val.Max.3,3,6 ext.2,6,14 ) ei, qui sapientes habentur, nudi aetatem agunt et Caucasi nives hiemalemque vim perferunt sine[*](sqq. cf.Val.Max.3,3,6 ext.2,6,14 ) dolore, cumque ad flammam se adplicaverunt,[*](applicaverunt KRV) sine gemitu aduruntur.

mulieres vero in India, cum est cuius[*](cuiuis V3 communis Geel (sed tum plures...nuptae post mortuus legeretur; cf.etiam Se., Jb.d.ph.V.26 p.301)) earum vir mortuus, in certamen iudiciumque veniunt, quam plurumum ille dilexerit—

p.440

plures enim singulis solent esse nuptae—; quae est victrix, ea laeta prosequentibus suis una[*](unam V1 ) cum viro in rogum imponitur,[*](ponitur G1 ) illa[*](ilia cf.Quint.inst.1,3,2 ) victa[*](quae Se. non male,cf.Claud.de nupt.Hon.64 (superatae cum...maerore in vita remanent Val.M.)) maesta discedit. numquam naturam mos vinceret;[*](vinceret vincit H) est enim ea semper invicta; sed nos umbris deliciis[*](delitiis X (deliciis V, sed ci in r scr.,alt. i ss. V2)) otio languore[*](langore G) desidia animum infecimus, opinionibus maloque more delenitum[*](delinitum V1H ) mollivimus.[*](mollium KR1 (corr. 1 aut c)H) Aegyptiorum morem quis ignorat?[*](ignoret K) quorum inbutae mentes pravitatis erroribus quamvis carnificinam[*](carnifici. nam X) prius subierint quam ibim aut aspidem aut faelem[*](felem GV cf.nat.deor.1, 82 ) aut canem aut corcodillum[*](corcodillum GRV corcodrillum KH cf.Th.l.l. ) violent,[*](volent V1 ) quorum etiamsi inprudentes quippiam fecerint, poenam nullam recusent.

de hominibus loquor; quid? bestiae non frigus, non famem, non montivagos atque silvestris cursus lustrationesque patiuntur? non pro suo[*](sua G1 ) partu ita propugnant, ut[*](ut K) vulnera excipiant, nullos impetus nullos ictus reformident? omitto, quae[*](omittoque p.G1V1 ) perferant quaeque patiantur ambitiosi honoris causa, laudis studiosi gloriae gratia, amore incensi cupiditatis. plena[*](plana GRV1 (corr. 3)) vita exemplorum[*](exemplum G1 ) est.

Sed adhibeat oratio modum et redeat illuc, unde deflexit. dabit, inquam,[*](dabit, dabit, inquam edd. vett. ) se in tormenta vita beata nec iustitiam temperantiam in primisque fortitudinem, magnitudinem animi, patientiam[*](patientia GRVH) prosecuta, cum tortoris os viderit, consistet virtutibusque omnibus sine ullo animi terrore ad cruciatum profectis resistet extra[*](extra (fuit et) R)

p.441

fores, ut ante[*](ante cf.p. 410,8 ) dixi, limenque[*](lumenque G1 ) carceris. quid enim ea foedius, quid deformius sola relicta, a [*](add. Lb.) comitatu pulcherrimo[*](pulcherrumo KR) segregata? quod tamen fieri nullo pacto potest; nec enim virtutes sine beata vita cohaerere possunt nec illa sine virtutibus.

itaque eam tergiversari non sinent[*](sinent sVrec Non. sinenti) secumque rapient,[*](itaque...6 rapienti Non.41,26 ) ad quemcumque ipsae[*](ipse X) dolorem cruciatumque ducentur. sapientis est enim proprium nihil quod paenitere possit[*](possit add. G2 ) facere, nihil invitum, splendide constanter graviter[*](graviter cnstanter R) honeste omnia, nihil ita expectare[*](exspectare GRH (alt.loco)) quasi certo[*](incerto H (inc.alt.loco ) futurum, nihil, cum acciderit, admirari, ut inopinatum[*](opinatum R1 ) ac novum accidisse videatur, omnia ad suum arbitrium referre, suis stare iudiciis. quo[*](quod G (exp. 2)) quid sit beatius, mihi certe in mentem venire non potest.[*](numquam...441, 7 sapientis (om. 441, 12 omnia...14 potest) H)

Stoicorum quidem facilis conclusio est; qui cum finem bonorum esse[*](esse om. H) senserint congruere[*](congruę G1 ) naturae cumque ea convenienter vivere, cum id sit in sapientis[*](sapientis Lb. sapiente) situm non officio solum, verum etiam[*](etiam om. H) potestate, sequatur necesse est, ut, cuius in potestate summum bonum, in eiusdem vita beata[*](ita ista V1 ) sit. ita fit semper vita beata sapientis.

Habes, quae fortissime de beata vita dici putem et, quo modo nunc est, nisi quid tu melius attuleris, etiam verissime.

Melius equidem adferre nihil possum, sed a te impetrarim lubenter, ut, nisi molestum sit,[*](sit est Ha. ) quoniam te nulla vincula impediunt ullius[*](ullius V3BCorr s illius X) certae disciplinae libasque ex omnibus, quodcumque te maxime specie veritatis movet,—quod paulo ante[*](paulo ante 438,22 ) Peripateticos veteremque Academiam hortari videbare, ut sine retractatione libere

p.442

dicere[*](dicerent G (corr. 1) RV (corr. rec)) auderent[*](audirent K) sapientis esse semper beatissimos, id velim audire, quem ad modum his putes consentaneum esse id dicere. multa[*](multi K1 ) enim a te contra istam sententiam dicta sunt et Stoicorum ratione conclusa.

Utamur igitur libertate, qua nobis solis in philosophia licet uti, quorum oratio nihil ipsa iudicat, sed habetur in omnis partis, ut ab aliis possit ipsa per sese nullius auctoritate adiuncta iudicari.[*](utamur...8 iudicari) Et quoniam videris hoc velle, ut, quaecumque dissentientium philosophorum sententia sit de finibus, tamen virtus[*](virtutis G) satis habeat ad vitam beatam praesidii, quod quidem Carneadem[*](carneadem -m in r. V2 ) disputare solitum accepimus; sed is ut contra Stoicos, quos studiosissime semper refellebat et contra quorum disciplinam ingenium eius exarserat;[*](exasserat GRV) nos illud quidem[*](quidem illud We.(sed opponitur v.18: unam eqs.)) cum pace agemus—si enim Stoici finis bonorum recte posiverunt,[*](possiverunt X (si exp.Vrec) posuerunt H) confecta res est: necesse[*](necesse scr.in rV2 ) est semper[*](est et est semper om. V1 (alt. est add. Vrec semper V2)) bea-