In C. Verrem

Gavius hic quem dico, Consanus[*](dico cosanus Sp: dicosanus R), cum in illo numero civium Romanorum ab isto in vincla coniectus esset et nescio qua ratione clam e[*](e om. p) lautumiis profugisset Messanamque venisset, qui tam prope iam Italiam et moenia Reginorum, civium Romanorum[*](civ. Rom. om. d (et l. 20)), videret et ex illo metu mortis ac tenebris quasi luce libertatis et odore aliquo legum recreatus revixisset, loqui Messanae et queri coepit se civem Romanum in vincla coniectum, sibi recta iter esse Romam, Verri se praesto advenienti futurum. non intellegebat miser nihil interesse utrum haec Messanae an apud istum[*](ipsum d) in praetorio loqueretur; nam, ut antea vos docui, hanc sibi iste urbem delegerat quam haberet adiutricem scelerum, furtorum receptricem, flagitiorum omnium consciam. itaque ad magistratum Mamertinum statim deducitur Gavius[*](gravius R, et pr. S), eoque ipso die casu Messanam Verres venit. res ad eum defertur, esse civem Romanum qui se Syracusis in lautumiis fuisse quereretur; quem iam ingredientem in navem et Verri nimis atrociter minitantem ab se[*](ab se Halm: ad se RS: a se pd) retractum esse et adservatum, ut ipse in eum statueret quod videretur.

agit hominibus gratias et eorum benivolentiam erga se diligentiamque conlaudat. ipse inflammatus scelere et furore in forum venit; ardebant oculi, toto ex ore crudelitas eminebat. exspectabant omnes[*](homines SY (§152 supra)) quo tandem progressurus aut quidnam acturus esset, cum repente hominem proripi atque in foro medio nudari ac deligari et virgas expediri iubet. clamabat ille miser se civem esse Romanum, municipem Consanum[*](Cosanum RSp); meruisse cum L. Raecio[*](Raecio Halm: Recio R, Retio SD: Pretio pd), splendidissimo equite Romano, qui Panhormi negotiaretur, ex quo haec Verres scire posset. tum iste, se comperisse[*](comperisse ait d) eum speculandi causa in Siciliam a ducibus[*](ab d) fugitivorum esse missum; cuius rei neque index neque vestigium aliquod neque suspicio cuiquam esset ulla; deinde iubet undique hominem vehementissime verberari.

caedebatur virgis in medio foro Messanae civis Romanus, iudices, cum interea nullus gemitus, nulla vox alia illius miseri inter dolorem crepitumque plagarum audiebatur nisi haec, 'civis Romanus sum[*](Civis Rom. sum. Ab his verbis usque ad verba non ad eos §171 deficiunt codd. RSY).' hac se[*](se om. Gell. x. 3, 12) commemoratione civitatis! omnia verbera depulsurum cruciatumque a corpore deiecturum arbitrabatur; is non modo hoc non perfecit, ut[*](at non Eberh.) virgarum vim deprecaretur, sed cum imploraret saepius usurparetque nomen civitatis, crux,—crux, inquam,—infelici et aerumnoso, qui numquam istam[*](pestem pk: potestatem d: del. Sedlmayer (cf. in Cat. i, §2)) pestem viderat[*](providerat K. Busche), comparabatur.

nomen dulce libertatis! o ius eximium nostrae civitatis o lex Porcia legesque Semproniae! o graviter desiderata et aliquando reddita plebi Romanae tribunicia potestas! hucine tandem haec[*](haec Gell.: om. pk) omnia reciderunt ut civis Romanus in provincia populi Romani, in oppido foederatorum, ab eo qui beneficio populi Romani fascis et securis haberet deligatus in foro virgis caederetur? quid? cum ignes ardentesque[*](ardentesque codd.: candentesque Iord., tamquam e q) laminae ceterique cruciatus admovebantur, si te illius acerba imploratio et vox miserabilis non inhibebat[*](inhibebat r al.: iniebat (b s. l.) p: leniebat Gell.), ne civium quidem Romanorum qui tum aderant fletu et gemitu[*](fletu gemituque Gell.) maximo commovebare? in crucem tu agere ausus es quemquam qui se civem Romanum esse diceret? nolui tam vehementer agere hoc prima actione, iudices, nolui; vidistis enim ut animi multitudinis in istum dolore et odio et communis periculi metu concitarentur. statui egomet mihi tum modum et orationi meae[*](et orationi meae pk: orat. meae (om. et) d edd.: del. Eberh., Nohl) et C. Numitorio, equiti Romano, primo homini, testi meo; et Glabrionem[*](M'. Glabr. Mueller) id quod sapientissime fecit facere laetatus sum, ut repente consilium[*](consilio et testem codd.: corr. Hotom.) in medio testimonio dimitteret. etenim verebatur ne populus Romanus ab isto eas poenas vi repetisse videretur, quas veritus esset ne iste legibus ac vestro iudicio non esset persoluturus.

nunc quoniam iam[*](iam p: om. qrk) exploratum est omnibus quo loco causa tua sit et quid de te futurum sit, sic tecum agam. Gavium istum, quem repentinum speculatorem fuisse dicis, ostendam in lautumias Syracusis a te esse coniectum, neque id solum ex litteris ostendam Syracusanorum, ne possis dicere me, quia sit aliqui[*](aliq p: aliqui qr: aliquis edd.) in litteris Gavius, hoc fingere et eligere nomen, ut hunc illum esse possim dicere, sed ad arbitrium tuum testis dabo qui istum ipsum Syracusis abs te in lautumias coniectum esse dicant. producam etiam Consanos municipes illius ac necessarios, qui te nunc sero doceant, iudices non sero, illum P. Gavium quem tu[*](tu om. qrk) in crucem egisti civem Romanum et[*](et pk: om. qr) municipem Consanum, non speculatorem fugitivorum fuisse.

cum haec omnia quae polliceor cumulate tuis proximis[*](cumulatius et prolixius K. Busche)[*](tuis proximis p rell.: testibus productis Lamb., Nohl (i, §13)) plana fecero, tum istuc ipsum tenebo quod abs te mihi datur; eo contentum esse me[*](esse me p: me esse d edd.) dicam. quid enim nuper tu ipse, cum populi Romani clamore atque impetu perturbatus exsiluisti, quid, inquam, elocutus[*](elocutus pk: locutus d edd.) es? illum, quod moram supplicio quaereret, ideo clamitasse se esse civem Romanum, sed speculatorem fuisse. iam mei testes veri sunt. quid enim dicit aliud C. Numitorius, quid M. et P. Cottii, nobilissimi homines ex agro Tauromenitano, quid Q. Lucceius, qui argentariam Regi maximam fecit, quid ceteri? adhuc enim testes ex eo genere a me sunt dati, non qui novisse Gavium, sed se vidisse dicerent, cum is, qui se civem Romanum esse clamaret, in crucem ageretur. hoc tu, Verres, idem dicis, hoc tu confiteris, illum clamitasse se civem esse Romanum[*](Romanum esse q (Ziel. p. 198)); apud te nomen civitatis ne tantum quidem valuisse ut dubitationem aliquam crucis[*](crucis pk (e crudelissimi ortum, ut videtur; secl. aut om. edd. recc.): dilationem aliquam crucis Victoius), ut[*](ut om. d) crudelissimi taeterrimique supplici aliquam parvam moram saltem posset[*](possit p) adferre.

hoc teneo, hic haereo, iudices, hoc sum contentus uno, omitto ac neglego cetera; sua confessione induatur ac iuguletur necesse est. qui esset ignorabas, speculatorem esse suspicabare; non quaero qua suspicione, tua te accuso oratione: civem Romanum se[*](se om. pk) esse dicebat. si tu apud Persas aut in extrema India deprensus[*](depnsus p: deprensus qrk: deprehensus vulg.), Verres, ad supplicium ducerere, quid aliud clamitares nisi te civem esse Romanum? et si tibi ignoto apud ignotos, apud barbaros, apud homines in extremis atque ultimis gentibus positos, nobile et inlustre apud omnis nomen civitatis tuae profuisset, ille, quisquis erat, quem tu in crucem rapiebas, qui tibi esset ignotus, cum civem se Romanum esse diceret, apud te praetorem[*](praet. populi Romani Eberh. (v, §§28, 136)) si non effugium ne moram quidem mortis mentione atque usurpatione civitatis adsequi potuit?

homines tenues, obscuro loco nati, navigant, adeunt ad ea loca quae numquam antea[*](ante pk (iv, §§104, 132; v, §§20, 167): antea adierant neque Gell. i. 7, 2) viderunt, ubi neque noti esse iis quo venerunt, neque semper[*](semper om. pk) cum cognitoribus esse possunt. hac una tamen fiducia civitatis non modo apud nostros magistratus, qui et legum et existimationis periculo continentur, neque apud civis solum Romanos, qui et sermonis et iuris et multarum rerum[*](rerum om. prk) societate iuncti sunt, fore se tutos arbitrantur, sed, quocumque venerint, hanc sibi rem praesidio sperant futuram[*](futuram prk (futurum Gell. l. c.): esse futuram q).